J�zykowy obraz �wiata jako podstawa to�samo�ci narodowej

1. Problemy i pytania
Miejsce j�zyka w budowaniu to�samo�ci grupowej najzwi�lej oddaje formu�a Sapira: "Kto m�wi tak jak my, jest jednym z nas", z kt�rej wynika tak�e implikacja wykluczaj�ca: "Kto nie m�wi tak jak my, nie nale�y do nas" . Tak formu�owana zasada w��czania / wy��czania dzia�a z ca�� bezwzgl�dno�ci� na poziomie subkultur �rodowiskowych (zw�aszcza m�odzie�owych), kt�re wytwarzaj� j�zykowe znaki przynale�no�ci w postaci �argon�w, dzia�a te� do pewnego stopnia na poziomie wsp�lnot zawodowych i regionalnych - znakami przynale�no�ci s� socjolekty i dialekty ludowe, ale kryteria przynale�no�ci do grupy s� ju� jednak bardziej z�o�one. A w jakim stopniu j�zyk wyznacznikiem jest przynale�no�ci [ZT1]do grupy etnicznej i narodowej? Czy j� tylko wyr�nia, czy mo�e - konstytuuje? Jak to si� dzieje w kulturze narodowej korzystaj�cej ze wsparcia instytucji pa�stwowych, a jak w warunkach mniejszo�ci narodowych, emigracji, diaspory? ? Jakie elementy j�zyka buduj� ponadinstytucjonaln� narodow� to�samo��, pozostaj�c w najg��bszym zwi�zku z kultur� narodow�? Oto niekt�re pytania postawione przez organizator�w konferencji "Kultura wobec kr�g�w to�samo�ci" i zawarte w tytu�owej formule mojego referatu.
Podstawowa teza brzmi: Polska to�samo�� wsp�lnotowa oparta jest na j�zyku rozumianym nie "emblematycznie", lecz jako skarbnica warto�ci kulturowych dziedziczonych z tradycji i wp�ywaj�cych na aspiracje wsp�czesnej generacji. S� to warto�ci og�lnokulturowe (og�lnoludzkie) oraz warto�ci historycznie okre�lone: indoeuropejsko - s�owia�skie, �aci�skie, chrze�cija�skie, szlachecko-ziemia�skie, ch�opskie, zachodnioeuropejskie, kt�re razem wzi�te sk�adaj� si� na fenomen polskiej mentalno�ci utrwalony w polskim j�zyku, w polskim j�zykowym obrazie �wiata.

2. Miejsce j�zyka w definicji narodu: uj�cie obiektywne
Definicje narodu i etnosu (poj�cia szerszego) podawane w s�ownikach i encyklopediach odwo�uj� si� niemal bez wyj�tku do j�zyka. David Crystal zastanawiaj�c si� nad definiowaniem wi�zi narodowej stwierdza, �e wprawdzie "bardzo wa�ne s� pod tym wzgl�dem praktyki religijne, trwa�e instytucje, tradycyjne zwyczaje, ale najszerzej spotykanym symbolem wy�aniaj�cej si� narodowo�ci jest j�zyk" [Crystal 1993, s.34].
W pozna�skim "Praktycznym s�owniku wsp�czesnej polszczyzny" pod red. H. Zg�kowej (t. 23, 1999) czytamy, �e nar�d, to "trwa�a wsp�lnota ludzi utworzona historycznie, wyr�niaj�ca si� wsp�ln� �wiadomo�ci� narodow�; zbiorowo�� ludzi m�wi�cych tym samym j�zykiem, maj�ca t� sam� histori�, kultur� oraz wsp�ln� gospodark� i polityk�". J�zyk jest wymieniany na miejscu uprzywilejowanym, ale - jak wida� - nie jest wyr�nikiem jedynym. Jadwiga Puzynina, kt�ra niedawno przeanalizowa�a struktur� semantyczn� narodu w r�nych s�ownikach, do cech "aktywnych" zaliczy�a obok j�zyka - wsp�lnot� terytorium, kultury, dziej�w, pochodzenia oraz "poczucie przynale�no�ci do danego narodu" [Puzynina 1998, s. 269]. Rzeczowa i obiektywna analiza naukowa historycznych oraz wsp�czesnych danych dotycz�cych relacji "j�zyk - nar�d" dowodzi, �e wsp�lnota j�zykowa i wsp�lnota narodowa wcale nie musz� do siebie przystawa�. J�zyk, cho� zwykle ma w tworzeniu poczucia narodowego udzia� bardzo znacz�cy i praktycznie s�u�y jako znak rozpoznawczy narodowo�ci w kontaktach mi�dzyetnicznych i mi�dzynarodowych, nie jest warunkiem sine qua non powstania narodu i nie jest elementem absolutnie koniecznym identyfikacji narodowej jednostek. I jest to zrozumia�e, o ile bowiem predyspozycje do komunikowania si� s�ownego s� ludziom wrodzone, to samo przyswajanie konkretnego j�zyka nie podlega determinizmowi. J�zyk nie jest dziedziczony biologicznie, jest nabywany tak, jak ca�a kultura, poprzez wychowanie, w procesie socjalizacji, a w doros�ym �yciu jednostki bywa przedmiotem �wiadomego wyboru. Wyb�r j�zyka nie jest - nie musi by� - to�samy z wyborem narodowo�ci. Polacy na emigracji wiedz� o tym lepiej ni� Polacy w kraju.
Par� koniecznych przypomnie� wa�nych dla zarysowania t�a dla rozwa�a� nad rol� j�zyka w okre�laniu to�samo�ci etnicznej.
Po pierwsze - j�zyki �wiatowe, j�zyki dawnych pa�stw imperialnych, jak hiszpa�ski, angielski czy rosyjski, obs�uguj� dzi� r�ne wsp�lnoty narodowe. Odzyskiwanie niepodleg�o�ci przez ujarzmione narody po�udniowej Ameryki, Azji czy Europy (Irlandia, Bia�oru�) niekoniecznie oznacza�o odrzucenie j�zyka dawnej metropolii. J�zyk angielski, u�ywany dzi� przez 450 milion�w ludzi w USA, W. Brytanii, Kanadzie, Australii i in. - a wg liczebno�ci kraj�w, gdzie jest w u�yciu jako j�zyk urz�dowy - nawet przez ok. 1 400 milion�w ludzi - podczas gdy Anglicy jako nar�d licz� tylko 46 milion�w. Sytuacja u naszych wschodnich s�siad�w po rozpadzie ZSRR wygl�da poniek�d podobnie: znaczna cz�� narodu ukrai�skiego i bia�oruskiego wci�� u�ywa j�zyka rosyjskiego jako pierwszego, domowego (cz�sto jest to mieszanka j�zykowa, zwana na Bia�orusi trasjank� na Ukrainie - sur�ykiem). W ankiecie na temat poj�cia ojczyzny mieszka�cy Charkowa deklarowali si� jako patrioci ukrai�scy, ale wypowiadali w j�zyku - rosyjskim. [Ludmi�a Antypenko, Halina Karnauszenko, 1993].
W Jugos�awii dwa odr�bne narody, Chorwaci i Serbowie, rozwin�y jeden j�zyk (zapisywany dwoma alfabetami, w Chorwacji �aci�skim, w Serbii cerkiewnym) na bazie dialektu sztokawskiego, ale to nie przeszkodzi�o im w rozwijaniu w�asnej to�samo�ci narodowej, opartej na wyznacznikach historycznych, kulturowych, religijnych. Dopiero na naszych oczach po wojnie ba�ka�skiej niejako wt�rnie podj�to intensywne prace (zw�aszcza po stronie chorwackiej) nad jego rozpodobnieniem i wyrobieniem j�zyk�w odr�bnych , chorwackiego i serbskiego. St�d - id�c za dokonanymi w toku wojny ba�ka�skiej zmianami samo�wiadomo�ci Serb�w i Chorwat�w wydano w Opolu w ramach serii "Najnowsze dzieje j�zyk�w s�owia�skich" dwa osobne tomy: "J�zyk serbski" pod red. Milorada Radovanovicia w 1996 i "J�zyk chorwacki" pod red. Mijo Lon�aricia w 1998.

Po drugie - nierzadko jeden nar�d m�wi dwoma lub nawet wi�cej ni� dwoma j�zykami. W Szwajcarii w u�yciu s� 4 j�zyki: francuski, niemiecki, w�oski i retoroma�ski; w Belgii dwa (francuski i flamandzki); w Hiszpanii 4 (kastylijski czyli hiszpa�ski, katalo�ski, baskijski i galicyjski) itd. [Tortosa 1986].

Brak jedno-jednoznacznej relacji mi�dzy j�zykiem a narodem potwierdza tak�e historia, w tym mo�e zw�aszcza historia naszego regionu Europy, Europy �rodkowej [por. D�bek-Wirgowa, Makowiecki 1993].

W Czechach u�ywanie j�zyka niemieckiego przez d�ugie wieki nie przekre�li�o czeskiego poczucia narodowego i dopiero XIX-wieczne czeskie odrodzenie przynios�o radykalne powi�zanie czeskiego poczucia narodowego z u�ywaniem j�zyka czeskiego.

Na Chorwacji, gdzie od renesansu panowa� poliglotyzm, "tylko uniwersalny j�zyk �aci�ski scala� nar�d, podczas gdy pos�ugiwanie si� j�zykiem narodowym zacz�o go dzieli�" i jeszcze w XIX wieku tworzono literatur� narodow� po �acinie; zmieni� to dopiero wzbieraj�cy w XIX wieku ruch narodowy.

W historii Polski nie by�o inaczej.
Polska �wiadomo�� narodowa ukszta�towa�a si� ju� w �redniowieczu, w okresie dominacji �aciny, kt�ra te� - po powstaniu pi�miennictwa w j�zyku narodowym - pozostawa�a przez ca�y okres Rzeczypospolitej szlacheckiej j�zykiem u�ywanym przez Polak�w r�wnolegle do j�zyka ojczystego. W XVI wieku, z�otym wieku kultury polskiej, wykszta�cony Polak pos�ugiwa� si� dwoma j�zykami, polskim i �aci�skim i dotyczy�o to tak�e pisarzy najbardziej zas�u�onych dla polszczyzny XVI wieku, jak Kochanowski, Orzechowski, Kromer, Klonowic. Tak samo by�o w wieku XVII, a tak�e w wieku XVIII, kiedy to obok �aciny pojawi�a si� francuszczyzna. W okresie najwi�kszej pot�gi wielonarodowego pa�stwa j�zykiem polskim pos�ugiwa�o si� tak�e wiele grup innonarodowych, jak Litwini, Bia�orusini, Ukrai�cy ("Rusini"), �ydzi, Niemcy; by�a staropolszczyzna j�zykiem mi�dzynarodowym w stopniu wy�szym ni� jest dzisiaj.

Tak wi�c dop�ki XIX-wieczny nacjonalizm i odrodzenie narodowe S�owian nie wysun�y postulatu operowania j�zykiem narodowym, relacja j�zyk - nar�d by�a swobodna. To, �e inteligencja czeska pos�ugiwa�a si� j�zykiem niemieckim, chorwacka �acin� i niemieckim, polska - �acin� i francuskim, s�owacka - w�gierskim, rosyjska - francuskim, a dalmaty�ska - w�oskim, nie �wiadczy�o jeszcze bynajmniej, i� by�a ona wynarodowiona, �e nie mia�a albo �e utraci�a �wiadomo�� narodow�. Wielokulturowo�� i wieloj�zyczno�� by�y czym� dopuszczalnym w granicach wsp�lnot pa�stwowych i narodowych.

Ma to swoje przed�u�enie we wsp�czesno�ci. Polityka j�zykowa przyj�ta w krajach UE zawiera postulat harmonijnego ��czenia znajomo�ci i szacunku dla j�zyk�w ojczystych z dobra (czynn�) znajomo�ci� j�zyk�w obcych. Wsp�czesny Europejczyk chce by� i zwykle jest poliglot�. Oczywi�cie r�wny status prawny j�zyk�w narodowych nie oznacza rzeczywistej r�wnorz�dno�ci wszystkich j�zyk�w. Wyr�niane s� - co oczywiste - j�zyki konferencyjne, a niezale�nie od tego wszystkie j�zyki s� r�nicowane ze wzgl�du na ich "moc naturaln�" (jak j� opisa� W.Miodunka 1990), o czym dalej.

3. J�zyk wyznacznikiem narodowo�ci - koncepcja romantyczna

Program ��czenia j�zyka z aspiracjami narodowymi - kulturalnymi i politycznymi, pojawia si� w Europie i w Polsce regularnie w ramach XIX - wiecznej europejskiej ideologii narodowej (nacjonalizmu).

Regu�� jest, �e j�zyk zyskuje pozycj� podwy�szon� w sytuacji zagro�enia bytu narodowego. �ywa do dzi� w Polsce tradycja romantyczna kszta�towa�a si� w atmosferze przekonania, �e los podbitego narodu zale�y od utrzymania wsp�lnoty kulturowej, a jej filarem jest j�zyk narodowy. Wydanie w latach 1807 - 1814 "S�ownika j�zyka polskiego" Samuela Bogumi�a Lindego, uznano za wydarzenie polityczne, za donios�y fakt uwiecznienia historycznych warto�ci polskiej kultury i utrwalenia bytu narodowego. W "Odzie z okoliczno�ci uko�czenia > Lindego" K. Brodzi�ski pisa� w duchu epoki, �e " j�zyk jest granic� �wi�t�", a t� sam� ide� wyrazi� Mickiewicz, stwierdzaj�c, �e "j�zyka cz�owiek nie uczy si�, ale go w siebie wszczepia" [za: K�pi�ski 1990, s.132]. Karol Libelt, �arliwy g�osiciel i kodyfikator ideologii narodowej, stwierdza� - w rozprawie O mi�o�ci ojczyzny z roku 1844 - �e "bez j�zyka narodowego nie ma narodu", bo "j�zyk jest krwi� ojczyste cia�o narodu op�ywaj�c�", jest "�wi�t� krwi� matki-ojczyzny", jest - razem z literatur� i obyczajami - "duchow� ojczyzn�, dusz� ojczyzny materialnej".

Historycy potwierdzaj� donios�� rol� j�zyka w utrzymaniu polskiego ducha narodowego.

"Kotwic� narodowego bytu" nazwa� j�zyk polski historyk Stanis�aw Smolka analizuj�c sytuacj� Polak�w w ko�cu XIX wieku, a Janusz �arnowski w ksi��ce "Ojczyzn� by� j�zyk i mowa" napisa�: "J�zyk i mowa [.], kt�re wedle S�owackiego by�y Ojczyzn� moraln�, gdy zabrak�o Ojczyzny politycznej, okaza�y si� nie tylko spoiwem ��cz�cym poszczeg�lne dzielnice oddzielone od siebie kordonami zaborczymi. >>J�zyk i mowa>, Gileadczycy zadawali pytanie: > _ A kiedy odpowiada�: >, w�wczas nakazywali mu: >. Je�li rzek�: Sibbolet* - a inaczej nie m�g� wym�wi� - zabierali go do niewoli i zabijali u brodu Jordanu. Tak zgin�o przy tej sposobno�ci czterdzie�ci dwa tysi�ce Efraimit�w."

Podsumujmy: O ile emblematyczne (prezentacyjne) u�ycie j�zyka prowadzi do wyostrzenia kontrast�w, u�ycie semantyczne - kontrasty te tonuje, a to�samo�� jest osi�gana przez akceptacj� po��danych warto�ci (w szerokim rozumieniu tego s�owa), a wi�c poprzez cechy pozytywne w ca�ym ich trudnym do ogarni�cia bogactwie. Istotn� rol� odgrywa wtedy semantyka, odgrywa podobne rozumienie kluczowych poj�� i podobne zasady porz�dkowania �wiata.

W tym momencie stajemy przed podstawowym problemem j�zykowego obrazu �wiata jako podstawy to�samo�ci narodowej (etnicznej) i przechodzimy do podstawowej tezy, kt�ra - przypomn� - brzmi: Polska to�samo�� wsp�lnotowa ma charakter kulturowy, jest rozpoznawalna poprzez j�zyk pojmowany jednak nie "emblematycznie", lecz jako skarbnica warto�ci tworzonych i dziedziczonych z tradycji, w�r�d kt�rych s� zar�wno warto�ci og�lnokulturowe, jak te� s�owia�skie, nabyte �aci�skie i chrze�cija�skie, szlachecko-ziemia�skie, ch�opskie, nowsze zachodnioeuropejskie. Wszystkie one sk�adaj� si� na fenomen wielowymiarowej i wielowarstwowej polskiej mentalno�ci, do kt�rej dost�p otwiera analiza j�zyka z punktu widzenia utrwalonego w nim j�zykowego obrazu �wiata.

9. Jezyk a obraz �wiata.
Poj�cie j�zykowego obrazu �wiata funkcjonuje we wsp�czesnym j�zykoznawstwie jako narz�dzie syntezy wiedzy o j�zyku, o jego budowie i funkcjach. J�zykowy obraz �wiata to obraz mentalny oparty na potocznej (tzw. "naiwnej" w sensie upowszechnionym przez J.Apresjana) wiedzy o �wiecie, o przedmiotach, zjawiskach i relacjach; obraz utrwalony w j�zyku i dost�pny poprzez j�zyk, poprzez jego struktur� gramatyczn�, a zw�aszcza poprzez jego s�ownictwo z ca�ym bogactwem znacze�.

Wsp�czesna lingwistyka antropologiczna przyjmuje, �e j�zyk, kt�ry jest narz�dziem przekazu informacji, niejako mechanicznym i zmiennym �rodkiem komunikowania si� ludzi, r�wnocze�nie nale�y do sfery kultury, jest klasyfikatorem i interpretantem �wiata. Zar�wno s�ownictwo powi�zane w pola semantyczne, jak i system gramatyczny z kategoriami czasu, aspektu, rodzaju, liczby itd. stanowi� efekt swoistej konceptualizacji rzeczywisto�ci, czyli jej kategoryzacji, charakterystyki i warto�ciowania. Podkre�la si� przy tym (Burner), �e kategoryzacja nie jest odkrywana, lecz "wynajdywana" przez m�wi�cych i utrwalana kulturowo (Ma�kiewicz 1990, s. 52).

Jakkolwiek mo�na m�wi� o obrazach �wiata w�a�ciwych poszczeg�lnym stylom czy gatunkom mowy, a nawet obrazach zawartych w jednostkowych tekstach ("tekstowych"), a wi�c "autorskich", to obraz "j�zykowy" jest najwa�niejszy, bo jest w�asno�ci� wsp�lnotow�, zawiera w sobie system warto�ci wynikaj�cych z do�wiadcze� historycznych ca�ej wsp�lnoty j�zykowej - narodowej, etnicznej, regionalnej, czy zawodowej. J�zyk, kt�ry w spos�b nieunikniony niesie z sob� pewne stereotypy (w sensie neutralnym, nie warto�ciuj�cym, jak si� przyj�o o stereotypach m�wi� w socjologii), wytwarza pewn� wsp�lnot� my�lenia i odczuwania, a w dalszej kolejno�ci wp�ywa poniek�d tak�e na nasze zachowania.

W j�zyku s� zmagazynowane takie wytwory dzia�a� kulturowo - j�zykowych, od najprostszych formu� etykiety grzeczno�ciowej (waszmo��, dobrodzieju, obywatelu, towarzyszu, pani/ panie, kolego, stary, ty, cz�owieku), poprzez tzw. skrzydlate s�owa po ca�e wzorce wypowiedzi (gatunki mowy) przystosowane do okoliczno�ci i odpowiadaj�ce r�nym intencjom nadawcy (toast, kondolencje, skarga, donos, podanie, plotka, kl�twa; przys�owia, sentencje, modlitwy, pie�ni, bajki itp.). Dzi�ki temu j�zyk funkcjonuje tak�e jako "zwierciad�o" i archiwum kultury, kt�ry utrwala pami�� o tym, co by�o, i przekazuje tradycj� nast�pnym pokoleniom.

10. J�zyk a warto�ci.
J�zyk jest powi�zany z wyznawanym przez nas systemem warto�ci, rdzeniem naszej kultury. J�zyk jest narz�dziem warto�ciowania i �r�d�em informacji o warto�ciach, jest te� nosicielem warto�ci (m�wimy wtedy o j�zyku bogatym, gi�tkim, dostojnym lub wulgarnym itp.) W s�ownictwie, zw�aszcza w znaczeniach s��w zawiera si� system aksjologiczny wyznawany przez wsp�lnot� u�ytkownik�w j�zyka, warto�ci uczymy si� kiedy przyswajamy sobie nasz j�zyk. Uwik�any w warto�ciowanie jest ca�y s�ownik. U�ycie w relacji ze zdarze� wojennych takich s��w jak bojownicy, �o�nierze, partyzanci, powsta�cy, rebelianci, buntownicy, nie m�wi�c ju� o obro�cach i bohaterach - czy z drugiej strony - �o�dakach, najemnikach, bandytach, mordercach, siepaczach, oprawcach itd. - poci�ga wymierne oceny, jest r�wnoznaczne z "zaj�ciem stanowiska" wobec relacjonowanych zdarze�, z opowiedzeniem si� po stronie jakich� warto�ci, przyj�ciem pewnego modelu interpretacji zdarze�.

Ka�dy j�zyk narodowy ma swoje wielkie s�owa, opisywane jako "s�owa kluczowe" (Anna Wierzbicka), "s�owa sztandarowe" (Walery Pisarek), "symbole kolektywne (Michael Fleischer), czy "nazwy warto�ci" (Jerzy Bartmi�ski). S� to s�owa-idee, kt�re niekiedy dla podkre�lenia respektu jakim si� je obdarza pisze si� du�� liter� - jak Wiara, Nadzieja i Mi�o��; Prawda, Pi�kno i Dobro; w polskiej tradycji narodowej B�g, Honor, Ojczyzna, w tradycji wychodz�cej od Rewolucji Francuskiej - Wolno��, R�wno��, Braterstwo. W sferze dyskursu politycznego wok� "s��w sztandarowych" toczone s� zar�wno boje, jak i zabiegi manipulacyjne nastawione na ich przyw�aszczenie dla siebie, bowiem bez takich s��w-hase� trudno pozyska� uznanie i poparcie innych, mobilizowa� do spo�ecznego dzia�ania. Przeinaczanie sensu i manipulowanie "s�owami sztandarowymi" opisane przez Orwella w 1984, nie zanik�o z upadkiem komunistycznej nowomowy.

Studiowanie nazw warto�ci od strony ich pochodzenia, statusu kulturowego, semantyki i funkcjonowania w dyskursie publicznym stanowi dzi� jedno z najwa�niejszych spo�ecznych i naukowych zada� humanistyki, zw�aszcza j�zykoznawstwa zorientowanego antropologicznie i kulturowo..

11. �r�d�a polskiej to�samo�ci kulturowej w �wietle danych j�zykowych
Polska to�samo�� kulturowa daj�ca si� odkry� poprzez j�zyk ma �r�d�a: A. og�lnos�owia�skie, B. chrze�cija�skie, C. antyczne (grecko-rzymskie), D. zachodnioeuropejskie, E. szlachecko-ziemia�skie, w niewielkim tylko stopniu E. ch�opskie. Inspiracje p�yn�ce z nich krzy�uj� si� z sob�, ��cz� si� w konfiguracje warunkowane historycznie i nak�adaj�ce si� na fundament og�lnokulturowy, uniwersalny, po prostu ludzki. Do takiego fundamentalnego og�lnokulturowego zasobu wydaj� si� nale�e� takie warto�ci jak �ycie i zdrowie, mi�o�� i rodzina, pi�kno, dobro, poczucie bezpiecze�stwa czy mi�dzyludzka solidarno��. Ich uniwersalizmu nie przekre�la fakt, �e otrzymuj� w kulturze narodowej (i jej r�nych odmianach) swoiste pi�tno i nieco odmienne interpretacje. W tym miejscu mo�emy jedynie zasygnalizowa� przyk�adowo niekt�re fakty z ogromnego bogactwa, przed jakim stajemy.

A. Polszczyzna w rodzinie s�owia�skiej (i indoeuropejskiej)
Dziedzictwo s�owia�skie w polszczy�nie wsp�czesnej - a g��biej w przesz�o�� id�c - tak�e indoeuropejskie jest realno�ci�, kt�ra nie podlega wahaniom ze wzgl�du na "wol� dziedziczenia" (Szacki) lub jej brak, bo nie jest przedmiotem �wiadomego piel�gnowania, ochrony czy kszta�towania, jest dane. Wsp�tworzy polski j�zykowy i kulturowy obraz �wiata, ale nie skupia na sobie specjalnej uwagi. Rozmiary tego "dziedzictwa pras�owia�skiego" w dzisiejszej polszczy�nie T.Lehr-Sp�awi�ski szacowa� na oko�o 1700 s��w podstawowych, a Franti�ek Kope�n� (1981) nawet na 1990 s��w. Ciekawy jest ich charakter semantyczny. S� to m.in. nazwy religijne (b�g, czart, wina, grzech, prawda, k�am, raj i piek�o, mod�y, cud, mara); egzystencjalne (�ycie, �mier�, czas, stan) i odnosz�ce si� do �ycia psychicznego i duchowego (pami��, rozum, my�l, ch��, czucie, wola, wiedza, niewiedza, nadzieja, mi�o��, m�dro��, rado��, wstyd), rodzinnego i spo�ecznego (ojciec, matka, brat siostra, te��, macocha; s�siad, przyjaciel, r�d i plemi�, starosta, sejm, wr�g), oczywi�cie wiele nazw konkretnych (r�ka, noga, serce; rola, rad�o, sierp; �yto, pszenica,, d�b, brzoza,, wilk, wrona, deszcz i wiatr; rzeka i kamie�; wczoraj, jutro, dzie� i noc itd.), nazwy przestrzenne (lewy - prawy, g�ra - d�) itd. Rzecz jasna, nie mo�na m�wi� o przechowaniu tego dziedzictwa w postaci niezmiennej, przeciwnie, uleg�o ono wielorakiemu przetworzeniu. Np. s�owia�ski obraz Boga jako dawcy bogactwa (wywodzony dalej przez etymolog�w ze �r�de� wschodnich, ira�skich) tkwi u pod�o�a - czy mo�e lepiej: wsp�istnieje z naszej kulturze z obrazem judeochrze�cija�skim, Boga jako �wiat�a. Podobnie na s�owia�skie zmitologizowane obrazy ognia, s�o�ca czy ziemi jako aktywnych czuj�cych i prze�ywaj�cych �ywio��w nak�ada�y si� wyobra�enia nowsze i symbolika chrze�cija�ska.

Szczeg�lnie wa�nym bo trwa�ym elementem jest dziedziczony (a zarazem w du�ej cz�ci - uniwersalny) system opozycji semiotycznych, oparty na przeciwstawieniach og�lnych typu dola - niedola, przestrzenno-czasowych typu prawy - lewy, niebo - ziemia, wsch�d - zach�d, dzie� - noc; kolorystycznych typu bia�y - czarny, spo�ecznych jak sw�j - obcy, bliski - daleki, stary - m�ody, m�ski - �e�ski, dom - las; wszystkie one funkcjonuj� w ramach nadrz�dnej opozycji typu sakralny - �wiecki [Iwanow, Toporow, 1965].

Rola najstarszego s�ownictwa s�owia�skiego jest wybitna tak�e dlatego, �e jest bardzo aktywne s�owotw�rczo: woda, r�ka, g�os itp. daj� podstaw� do tworzenia dziesi�tk�w wyraz�w pochodnych [Jadacka, 1995]; s�ownictwo to jest zarazem bogate semantycznie, wieloznaczne, ma rozleg�e konotacje kulturowe.

Dalej id�c historyczne korzenie polskiej to�samo�ci j�zykowo - kulturowej si�gaj� wsp�lnoty indoeuropejskiej. J�zyk polski wykazuje pokrewie�stwo z ca�� ogromn� rodzin� j�zykow� rozci�gaj�c� si� od Indii po Europ� zachodni� i Ameryk�, z kt�r� dzieli liczne cechy zar�wno w fonetyce i gramatyce (np. 5 samog�osek: i e a o u ; sp�g�oski w�a�ciwe p t k, b d g i sonorne r l m n; we fleksji czasowniki odmieniane przez osoby i liczby oraz imiona tj. rzeczowniki i przymiotniki odmieniane przez przypadki), jak w s�ownictwie. Indoeurop. z pochodzenia s� w jp liczebniki 1 - 10 i sto; zaimki osobowe ja, ty, wskazuj�ce ten, ta, to. W kontek�cie naszych rozwa�a� godne podkre�lenia jest to, �e dziedzictwo indoeuropejskie - kt�re tak obszernie i wnikliwie opisywali E. Benveniste (1993/1969) a ostatnio Gamkrelidze i Iwanow (1984) - w j�zyku polskim obejmuje nie tylko przekazane za po�rednictwem s�owia�skim nazwy zjawisk przyrody, drzew, zwierz�t dzikich i domowych, cz�ci cia�a, metali (z�oto), ale i nazwy, poj�cia i nadbudowane nad nimi ca�e "koncepty" dotycz�ce instytuacji spo�ecznych i kulturowych od rodziny (pol. matka, macierz, stp. i gwarowe ma� = gr. meter, �ac. mater, niem. Mutter, ang. mothe, ukr. maty; pol. brat = gr. frater, �ac. frater, niem. Bruder, ang. brother, ukr. brat), po handel i pa�stwo [Benveniste 1993/1969].

B. Polszczyzna w europejskiej lidze j�zykowej

Dziedzictwo chrze�cija�skie, antyczne (grecko-rzymskie), i zachodnioeuropejskie stanowi� temat do osobnego om�wienia, kt�ry w tym miejscu syntetycznie mo�e zosta� jedynie zamarkowany. Elementy te mo�na uj�� razem pod zbiorczym has�em ligi j�zykowej. W przeciwie�stwie do genetycznych zwi�zk�w, kt�re ��cz� polszczyzn� z rodzin� j�zykow� s�owia�sk� i indoeuropejsk�, przynale�no�� do ligi jest analogiczna do zwi�zk�w powinowactwa, ustanawianych na zasadzie wyboru.

Elementy wsp�lne s� efektem zapo�yczenia z j�zyk�w obcych, �aciny i greki, a w kolejno�ci z j. niemieckiego, francuskiego i angielskiego. Tak�e z j�zyk�w wschodnich: zw�aszcza ukrai�skiego, tatarskiego, tureckiego. Wynik dwu - i wielostronnych kontakt�w. Wedle oblicze� Jolanty Ma�kiewicz wyrazy mi�dzynarodowe (internacjonalizmy) we wsp�czesnym j�zyku polskim zajmuj� ok. 7% s�ownictwa naszego j�zyka [Ma�kiewicz 1993, s. 525-532]. Internacjonalizm wyznaczaj� ponadnarodowe kr�gi kulturowe, pokazuj� kierunki historycznych nawi�za� i aspiracji, drogi transmisji i zasi�gi idei filozoficznych, politycznych, spo�ecznych. Generalnie bior�c internacjonalizmy potwierdzaj� przynale�no�� j�zyka polskiego do europejskiej ligi j�zykowej. Dowodz� te�, �e polszczyzna w Europie ma pograniczny charakter, jest zawieszona mi�dzy Wschodem a Zachodem [Ma�kiewicz, 1993, s. 529], przy czym jednak zwi�zki z Zachodem (okcydentalizacja) naszego j�zyka s� zdecydowanie silniejsze ni� jego zwi�zki ze Wschodem Europy (orientalizacja) [Bartmi�ski 1996, s. 57].

Paneuropeizmy stanowi� "j�zykowe narz�dzie my�lenia" [Wandruszka 1990], sa zwi�zane z "my�leniem po europejsku". Obejmuj� - przypomnijmy przyk�adowo:

poj�cia abstrakcyjne, zw�aszcza poj�cia geometryczne i logiczne jak punkt, linia, figura, komponent, motyw, fragment; forma, organ i regu�a, program, projekt, problem, metoda;

wyrazy ze sfery szeroko rozumianej polityki, kultury i nauki, a wi�c s�u��ce konceptualizacji zjawisk spo�ecznych - jak polityka, kryzys, konflikt, skandal, katastrofa, azylant, cywilizacja;

kulturowych (idea, eksponat, unikat, pop, fan, dyskoteka),

nazywaj�ce postawy i zjawiska psychiczne (talent, charakter, entuzjazm, inteligencja), operacje mentalne (projekt, metoda, problem, rezultat

wyrazy, kt�re maj� �cis�y zwi�zek z ogrodnictwem, budownictwem, handlem, administracj� (mur, furta, wino, moneta),

zwi�zane z �yciem religijnym i duchowym (anio�, aposto�, ch�r, krzy�).

Zasi�g mi�dzynarodowy maj� nie tylko proste wyrazy i poj�cia, ale te� ca�e konstrukcje slowne, np frazeologizmy typu zakazany owoc, rze� niewini�tek, ziemia obiecana; i�� do Canossy, rzuci� komu� r�kawic�; dzielny jak lew, chytry jak lis, bie�y jak �nieg. Wa�n� rol� odgrywaj� matryce my�lowe, podsuwane przez wyra�enia typu na podstawie czego�, pod wp�ywem czego�, z wyj�tkiem czego�, w por�wnaniu z czym� itp. Takie konstrukcje wielowyrazowe s� kalkowane (przek�adane z j�zyka na j�zyk), np. Tu le�y pies pogrzebany, cieszy� si� na co�, zap�dzi� kogo� w kozi r�g.

Wyrazy mi�dzynarodowe po�wiadczaj� te� ciekawy fenomen po�miertnej �ywotno�ci antyku, polegaj�cy na tym, �e wiele zupe�nie nowych anglicyzm�w - jak komputer, kontener, sponsor, moderator, menad�er, seks, fan, pop - nie odrywa si� od pierwotnego antycznego �r�d�a europejskiego, przeciwnie, nawi�zuje do niego. Prawdziwym paradoksem jest to, �e eksplozja sztucznych zapo�ycze� (wyraz�w nowo tworzonych z element�w j�zykowych greckich i �aci�skich, wykorzystuj�cych prefiksy takie, jak : anty-, kontra-, pro-, ante-, pre-, post-, eks-, ekstra-, ultra-, trans-, inter-, sub- non-, auto-, mono-, poli-, multi-, omni- mikro-, makro-, mini-, maksi-, hiper-, pan-, neo-, para-, pseudo-, radio-, tele-, wideo-, biblio-, psycho-, kosmo-, bio-, eko-), kt�rym towarzysz� pe�ne neologizmy typu dyskoteka, eksponat, unikat, azylant - nast�puje w okresie zaniku praktycznej znajomo�ci greki i �aciny.

Godny uwagi jest status sytemowy internacjonalizm�w. Funkcjonuj� one w potocznym wariancie j�zyka, w jego rejestrze neutralnym.

Znaczna cz�� internacjonalizm�w nale�y do wyraz�w cz�stych, zajmuj�cych wysokie pozycje na li�cie frekwencyjnej s�ownictwa wsp�czesnej polszczyzny * [* Zob. Ida Kurcz, Andrzej Lewicki, Jadwiga Sambor, Krzysztof Szafran, Jerzy Woronczak, S�ownik frekwencyjny polszczyzny wsp�czesnej, t. 1-2, Krak�w 1990 : Instytut J�zyka Polskiego PAN.]

Europeizmy s� cz�sto bardzo aktywne derywacyjnie, tzn. funkcjonuj� jako podstawa tworzenia dalszych s��w: Przyk�adowo: entuzjazm - entuzjazmowa� si� - entuzjasta - entuzjastyczny; agitowa� - agitacja - agitator - agitka, forma - formalny, formalno��, formowa�, format, formalizm, formalista, formalistyczny itd.

Typowym zjawiskiem jest funkcjonowanie par i ca�ych serii synonimicznych z�o�onych z wyraz�w rodzimych i paneuropejskich. Stosunkowo rzadka jest wymienno�� (r�wnowa�no��) absolutna, jak w parach pielgrzym // p�tnik, witalno�� // �ywotno��; regu�� jest dyferencjacja frekwencyjna, semantyczna i stylistyczna.

Przyk�adem zr�znicowania semantycznego jest para ro�lina // flanca, w kt�rej drugi wyraz przyjmuje znaczenie w�sze, wyspecjalizowane - 'm�odej ro�linki do rozsadzenia'. Podobnie brama i furta ('brama klasztorna'), porz�dek, ordynacja i ordynek (ordynacja - 'porz�dek przyj�ty na u�ytek akcji wyborczej', ordynek - 'porz�dek ustawienia �o�nierzy we szyku') itp. Przyk�adem zr�nicowania stylistycznego mog� by� pary: osoba // persona, pami�tniki // memuary, nar�d // nacja, ojczyzna // patria itp.

Dublowanie s��w rodzimych s�owami mi�dzynarodowymi (lub na odwr�t) jest korzystne ze wzgl�d�w komunikacyjnych, pozwala r�nicowa� wypowiedzi na skali swojsko�ci - obco�ci, adresata bliskiego lub dalszego, polskiego lub zagranicznego. Cz�sto gdy chcemy by� komunikatywni dla obcych lub podkre�li� przynale�no�� do wsp�lnoty j�zykowej, kulturowej i my�lowej o zasi�gu ponadnarodowym wybieramy formy j�zykowe nale��ce do zespo�u s��w paneuropejskich.

Przypisy

* > - komentuje t�umacz (Biblia Tysi�clecia, Pozna� 1965, s. 263).

Bibliografia

Antypenko Ludmi�a, Karnauszenko Halina, 1993, Rodina g�azami charkowskogo studienczestwa, [w:] Poj�cie ojczyzny we wsp�czesnych j�zykach europejskich, pod red. J. Bartmi�skiego, Lublin, s. 105-126.

Bartmi�ski Jerzy, 199o, Folklor, j�zyk, poetyka, Wroc�aw.

Bartmi�ski Jerzy, 1996, J�zyk no�nikiem to�samo�ci narodowej i przejawem otwarto�ci, [w:] To�samo�� polska i otwarto�� na inne spo�ecze�stwa, red. L. Dyczewski, Lublin, s. 39-59.

Bartmi�ski Jerzy, 2000, Pasywne i aktywne paneuropeizmy we wsp�czesnym j�zyku polskim, [w:] S�ownictwo wsp�czesnej polszczyzny w okresie przemian" pod red. Jana Mazura, Lublin, s. 109-116.

Benveniste Emile, 1993, Indoeurop�ische Institutionen. Wortschatz, Geschichte, Funktionen. (z franc. Le vocabulaire des institutions indoeurop�enes, 1969), Campus Verlag.

Bro�ek Andrzej, 1990, Liczebno�� ludno�ci polskiej i pochodzenia polskiego w jej najwi�kszych skupiskach osiedlenia, [w:] J�zyk polski w �wiecie, pod red. W. Miodunki, Warszawa-Krak�w, PWN.

Crystal David, 1993, The Cambridge Encyclopedia of Language, Cambridge, University Press.

D�bek-Wirgowa T., Makowiecki A. Z. (red.), 1993, Kategoria narodu w kulturach s�owia�skich, Warszawa.

Dokumenty Europejskie w oprac. Anny Przyborowskiej-Klimczak i Ewy Skrzyd�o-Tefelskiej, t. III. Lublin 1999, Wyd. Merpol; rozdz. 3, art. 149, s. 223.

Tamaz Gamkrelidze, Vja�eslav Ivanov, 1984, Indoevropejskij jazyk i indoevropejcy. Tbilisi, t. 1-2.

Grbi� Jadranka, 1994, Identity, language and development. Research on relationship between ethnicity and language on the example of Croatian national minority in Hungary, "Narodna Umjetnost" 31, Zagreb, s. 138-143.

Hlebowicz Adam, 1994, Polacy na Ukrainie (maszynopis).

Ivanov Vja�eslav.V. , Toporov Vladimir, 1965, Slavjanskie jazykovye modeliruju��ie semioti�eskie sistemy, Moskva, Izd. Nauka.

Jadacka Hanna, 1995, Rzeczownik polski jako baza derywacyjna, Warszawa, PWN.

K�pi�ski Andrzej, 1990, Lach i Moskal, Z dziej�w stereotypu, Warszawa.

Kope�n� Franti�ek, 1981, Z�kladn� v�eslovansk� slovn� z�soba, [Podstawowy zas�b s��w og�lnos�owia�skich], Praha.

K�oskowska Antonina, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa 1996.

Kurzowa Zofia, 1990, J�zyk polski w ZSRR, [w:] J�zyk polski w �wiecie, pod red. W. Miodunki, Warszawa-Krak�w, PWN.

Kwa�niewski Krzysztof, 1987, To�samo�� kulturowa, [artyku� w:] S�ownik etnologiczny pod red. Z. Staszczak, Wwa - Pozna�, PWN.

Lehr-Sp�awi�ski Tadeusz, 1935, J�zyk polski jako zwierciad�o kultury narodu, Pozna�, Biblioteka "Awangardy" t. VI [przedruk w tego�: Szkice z dziej�w rozwoju i ultury j�zyka polskiego, Lw�w-Warszawa 1938, s. 5-45].

Ma�kiewicz Jolanta, 1990, Kategoryzacja a j�zykowy obraz �wiata, [w:] J�zykowy obraz �wiata, pod red. J.Bartmi�sakiego, Lublin, s. 51-59.

Ma�kiewicz Jolanta, 1993, Wyrazy mi�dzynarodowe (internacjonalizmy) we wsp�czesnym j�zyku polskim, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2, Wsp�czesny j�zyk polski pod red. Jerzego Bartmi�skiego, Wroc�aw, s. 525-532.

Majewicz Alfred, 1989, J�zyki �wiata i ich klasyfikowanie, Warszawa, PWN.

Miodunka W�adys�aw, 1990, Moc j�zyka i jej znaczenie w kontaktach j�zykowych i kulturowych, [w:] J�zyk polski w �wiecie, red. W. Miodunka, Warszawa-Krak�w, PWN, s. 39-49.

Nikitina J.Serafima, Stereotypy jako bariery kulturowe, [w:] "J�zyk a kultura" t. 12, Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Pod red. J. Anusiewicza i J.Bartmi�skiego, Wroc�aw 1998, s. 155-159.

Pisarek Walery (red.), 1999, Polszczyzna 2000. Or�dzie o stanie j�zyka na prze�omie tysi�cleci, Krak�w.

Puzynina Jadwiga, Struktura semantyczna narodu a profilowanie, [w:] Profilowanie w j�zyku i w tek�cie, pod red. Jerzego Bartmi�skiego, Ryszarda Tokarskiego, Lublin 1998, s. 259-276.

Suchodolski Bogdan (red.), 1981, Polska i Polacy, Warszawa.

Tortosa Jose Maria, 1986, Polityka j�zykowa a j�zyki mniejszo�ci. Od Wie�y Babel do Daru J�zyk�w. Prze�. A.Rurarz, Warszawa.

Wandruszka Mario, 1990, Die europ�ische Sprachengemeinschaft. Deutsch - Franzosisch - Englisch - Italienisch - Spanisch im Vergleich. T�bingen.

Weber Hermann (red.), 1995, Globalisierung der Zivilisation und uberlieferte Kulturen, Bonn, KAAD.

�arnowski Janusz, 1978, Ojczyzn� by� j�zyk i mowa, Warszawa.
Prof. dr hab. Jerzy Bartmi�ski (Lublin)

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Kongres Kultury Polskiej 2000, Konferencja Przedkongresowa w Poznaniu 19-21 pa�dziernika - "Kultura wobec kr�g�w to�samo�ci"

Tadeusz Zg�ka

J�zyk jako narz�dzie kreowania to�samo�ci
Refleksje na marginesie przygotowa� do Kongresu Kultury Polskiej

Przynale�no�� j�zyka ludzkiego (lingua humana) oraz poszczeg�lnych j�zyk�w etnicznych do obszaru kultury jest prawd� g�oszon� przynajmniej od czas�w J. G. Herdera, a potem modyfikowan� przez W. Von Humboldta, E. Sapira czy B. Malinowskiego. Mog�oby si� wi�c wydawa�, �e taka diagnoza jest rodzajem truizmu. Tak jednak nie jest. W uj�ciach filozoficznych, socjologicznych i kulturoznawczych bardzo cz�sto traktuje si� kultur� (symboliczn�) jako obszar wyznaczany przez warto�ci artystyczne i estetyczne. Przeciwstawia si� j� na og� tzw. kulturze materialnej. W tym uj�ciu j�zyk oczywi�cie znajduje swoje miejsce w kulturze symbolicznej za po�rednictwem tekst�w artystycznych. Wszystkie inne, "u�ytkowe" teksty realizowane w j�zyku umieszczane bywaj� poza obr�bem kultury tak symbolicznej, jak i - co oczywiste - materialnej.
Podczas pozna�skiej konferencji satelitarnej organizowanej przed Kongresem Kultury Polskiej 2000 uda�o si� znale�� formu�� tematyczn�, kt�ra pozwoli�a spojrze� na j�zyk (i j�zyki) traktowany r�wnorz�dnie wobec kr�g�w kultury artystycznej. W centrum zainteresowania referent�w i dyskutant�w postawiono kwesti� poczucia to�samo�ci i czynnik�w to poczucie kreuj�cych. W tym uj�ciu j�zyk (j�zyki) znajduje swoje oczywiste miejsce, zw�aszcza ze wzgl�du na funkcj� socjogenn�. Mam na my�li tworzenie wsp�lnot j�zykowych i komunikacyjnych oraz - r�wnolegle - budowanie opozycji sw�j - obcy (inny) opartych na barierach j�zykowych.
Pomys� zwi�zany z pojmowaniem j�zyka jako narz�dzia stabilizuj�cego poczucie to�samo�ci okaza� si� bardzo p�odny i po�yteczny. Ponadto okaza�o si� w trakcie trwania konferencji, �e zaproponowana problematyka jest bardzo rozleg�a i wielow�tkowa. Ma ona sw�j wymiar diachroniczny, zwi�zany z dziejami kszta�towania si� poczucia to�samo�ci ufundowanego na j�zyku. W wymiarze synchronicznym mo�na wi�za� j�zyk z wielorako rozumianym etnosem (narodowym, regionalnym, rozproszonym w diasporze) oraz kategoriami takimi, jak pokolenie i kr�gi tzw. subkultury. Poni�ej postaram si� wskaza� na najistotniejsze w�tki, kt�re pojawi�y si� podczas dwu posiedze� konferencji po�wi�conych j�zykowi (j�zykom).
W wymiarze diachronicznym, cho� wyj�tkowo aktualnym w perspektywie jednocz�cej si� Europy, podj�to pytanie o podzia� dokonany na Europ� "�aci�sk�" i "cyrylia�sk�". W�r�d wielu czynnik�w decyduj�cych o p�kni�ciu wsp�lnej Europy wyros�ej w kr�gu kultury �r�dziemnomorskiej wzbogaconej o elementy judeochrze�cija�skie by� tak�e j�zyk. Z dzisiejszego punktu widzenia wydaje si�, �e j�dro nowej kondensacji europejskiej le�y po stronie zachodniej, �aci�skiej. Wszak�e dawny podzia� nie powinien by� lekcewa�ony w imi� proponowanej unifikacji i wobec gro��cej globalizacji kulturowej. Poczucie to�samo�ci - jak si� okazuje - mo�e si� odnosi� tak�e do pewnego ponadnarodowego kr�gu kulturowego, w kt�rego centrum znajduje si� ponadetniczny (mi�dzynarodowy) j�zyk, Takimi j�zykami ponadetnicznymi by�y �acina i greka.
Bodaj najbardziej wyrazistym sposobem kreowania przez j�zyk to�samo�ci o charakterze kulturowym jest kategoria j�zykowego obrazu �wiata. Jest ona u�ywana od bardzo dawna i znana jako Humboldtowskie Weltanschaung. Diagnoza dotycz�ca kszta�tu takiego j�zykowego obrazu �wiata zwi�zanego z okre�lonym j�zykiem etnicznym mo�e by� trafnie dokonana dzi�ki analizie r�nych warstw leksykalnych. Szczeg�lnie jednak wa�ne jest s�ownictwo nacechowane aksjologicznie. W tej warstwie mo�na bowiem odnale�� specyfik� etnosu (np. narodu lub spo�eczno�ci regionalno- dialektalnej) obs�ugiwanego przez okre�lony j�zyk. W tej samej warstwie odnale�� mo�na tak�e warstwy kulturowe wsp�lne, ponadetniczne, sprawiaj�ce, �e poczucie to�samo�ci wykracza poza obr�b wspomnianego etnosu i si�ga kategorii takich, jak np. wspomniana wy�ej "�aci�sko��" i "cyrylia�sko��". R�wnie� ten kr�g zagadnie�, odnosz�cych si� do r�nych kr�g�w to�samo�ci wyznaczanej przez j�zyk i j�zykowy obraz �wiata, jest bardzo aktualny w sytuacji jednocz�cej si� kulturowo i j�zykowo Europy.
Nie jest jeszcze przes�dzone, czy zjednoczona Europa b�dzie si� sk�ada�a raczej z pa�stw, czy raczej z region�w, "ma�ych ojczyzn". Decyzja w tej sprawie tudzie� bieg wypadk�w zjednoczeniowych ma fundamentalne znaczenie dla poczucia to�samo�ci j�zykowej. Przyk�adem polskiego regionu, kt�ry aspiruje do wzgl�dnej autonomii kulturowej i j�zykowej jest �l�sk. Zachowany tam zosta� w miar� �ywy dialekt polski, kt�ry mo�na by uzna� za podstaw� kreowania to�samo�ci w�a�nie regionalnej. Konieczne jest jednak precyzyjne okre�lenie mo�liwie wszystkich wymiar�w takiego poczucia to�samo�ci. Poczesne miejsce zajmuje w�r�d nich j�zyk, czyli - w tym przypadku - dialekt regionalny. Musia�by to by� jednak dialekt jednorodny wewn�trznie i obejmowa� ca�y region.
Zupe�nie inny parametr musi by� brany pod uwag� przy rozwa�aniu to�samo�ci pokoleniowej. Specyfika j�zykowa wi�kszo�ci pokole� jest zjawiskiem znanym od dawna. W ostatnim czasie jednak pojawi�o si� zjawisko nowe, dotychczas nie notowane. Jest nim przynale�no�� reprezentant�w okre�lonego pokolenia (zw�aszcza m�odzie�owego) do kr�g�w zwanych subkulturami. Subkultury skupiaj� si� wok� za�o�e� ideologicznych, specyficznych system�w i porz�dk�w warto�ci, czemu towarzyszy na og� pewien rodzaj wykonywanej i s�uchanej muzyki. W�a�nie w tym kontek�cie bodaj najwyrazi�ciej wida� to�samo�� opart� na negacji, podkre�laniu "inno�ci". Przy czym "inno��" demonstrowana czasem agresywnie, czasem przy u�yciu s�ownictwa "mocnego", zw�aszcza wulgarnego, oznacza odci�cie si� nie tylko od pokolenia poprzedniego, ale tak�e od subkultur s�siednich, wyznaj�cych inny system warto�ci, inn� ideologi�. To�samo�� pokolenia zosta�a w ten spos�b podzielona wewn�trznie na subto�samo�� subkulturow�.
Bardzo specyficzna jest sytuacja tych spo�eczno�ci, kt�re z konieczno�ci funkcjonuj� w otoczeniu "obcym". Mam na my�li wszelkie rodzaje diaspory o charakterze j�zykowym. W ostatnim czasie m�wi si� i czyni coraz wi�cej dla podtrzymania poczucia to�samo�ci skupisk Polak�w �yj�cych poza Polsk�. Narz�dziem podstawowym owego poczucia jest oczywi�cie j�zyk �wiadomie przekazywany i u�ywany w r�nych sytuacjach komunikacyjnych (najcz�ciej rodzinno-prywatnych). Istotne jest w tym kontek�cie zw�aszcza zainteresowanie wszelkich instytucji, kt�re mog� sprzyja� polszczy�nie poza Polsk� i wspiera� edukacj� w tym zakresie. Dzia�ania takie podejmowane s� zar�wno przez instytucje krajowe, jak i lokalne organizacje bardziej lub mniej oficjalnie dzia�aj�ce w miejscach zamieszkania Polak�w.
W pewnym sensie analogiczna jest sytuacja spo�eczno�ci mieszkaj�cych na terytorium pa�stwowym polskim, a pos�uguj�cych si� j�zykami innymi ni� polski. Maj� one r�n� liczebno�� i r�ne szanse utrzymania swojej to�samo�ci. Niekt�re z tych spo�eczno�ci maj� oparcie w j�zykach u�ywanych poza Polsk� jako ojczyste (np. bia�oruski, ukrai�ski, litewski), niekt�re natomiast, jak np. kaszubski takiego oparcia nie maj�. W zale�no�ci od tych r�nic politycznych (dysponowania poza Polsk� pa�stwowo�ci� przez odpowiednie spo�eczno�ci traktowane na terytorium naszego kraju jako mniejszo�ci lub brak takiego wsparcia) r�ne s� tak�e mo�liwo�ci uznania j�zyka za podstaw� dla poczucia wewn�trznej sp�jno�ci i to�samo�ci. Oczywi�cie jest to trudna to�samo�� zwi�zana przede wszystkim z konieczno�ci� manifestowania wspomnianej wy�ej "inno�ci" (czasem wr�cz "obco�ci").
Przedstawione na konferencji referaty potraktowane zosta�y przede wszystkim jako podstawa (czasem wr�cz jako prowokacja) do dyskusji. Dyskusja potwierdzi�a przede wszystkim istotno�� zaproponowanej problematyki. Istotno�� owa obejmowa�a dwa zasadnicze aspekty. Pierwszy z nich, to podkre�lenie wagi j�zyka dla problematyki kulturowej. Okaza�o si� bowiem, �e potraktowanie j�zyka jako jednej z form kultury symbolicznej mo�e istotnie wzbogaci� pejza� kultury polskiej lat ostatnich. Drugi ze wspomnianych aspekt�w potraktowany zosta� jako propozycja do dyskusji. Okaza�o si� bowiem, �e kategoria to�samo�ci (niekt�rzy uczestnicy konferencji preferowali kategori� identyczno�ci) jest tak bardzo wielowymiarowa, �e wymyka si� prostym pr�bom definicyjnym. Mimo tej z�o�ono�ci jest jednak owa to�samo�� zagadnieniem tak aktualnym, �e wr�cz gor�cym, zw�aszcza wobec globalizacyjnych zagro�e� dla niekt�rych przynajmniej kr�g�w to�samo�ci wyznaczanych przez j�zyk.
Prof. dr hab. Tadeusz Zg�ka (Pozna�)

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Kongres Kultury Polskiej 2000, Konferencja Przedkongresowa w Poznaniu 19-21 pa�dziernika - "Kultura wobec kr�g�w to�samo�ci"

Tomasz Wicherkiewicz
To�samo�� mniejszo�ci j�zykowych w Rzeczypospolitej Polskiej
Przyj�o si� do�� powszechnie uwa�a� Polsk� drugiej po�owy dwudziestego stulecia za kraj wyr�niaj�cy si� w �rodkowo- i wschodnioeuropejskiej mozaice wyj�tkow� raczej jednorodno�ci�, je�li chodzi o jej struktur� etniczn�, a co za tym idzie r�wnie� etnokulturow� i j�zykow�. Jednak bli�sza analiza tej�e struktury etniczno-j�zykowej ods�ania r�wnie� jej nader heterogeniczny charakter - wiele jest w Polsce "sytuacji mniejszo�ciowych", charakteryzuj�cych si� wieloj�zyczno�ci�, multietniczno�ci�, kontaktami i konfliktami j�zykowymi, elementami planowania j�zykowego, itp. Je�li chodzi o ilo�� grup etnicznych to w statystyce og�lnoeuropejskiej Polska znajduje si� na zaskakuj�co wysokiej pozycji, pomimo i� ich udzia� procentowy w�r�d ludno�ci ca�ego kraju jest niewielki, wynosz�c 3-5%[1].
Jedna z najobszerniejszych spotykanych w literaturze przedmiotu list mniejszo�ciowych wsp�lnot etnicznych zamieszkuj�cych Polsk� wyodr�bnia dwie ich grupy i obejmuje:
- mniejszo�ci narodowe: Bia�orusin�w, Czech�w, Grek�w, Litwin�w, Macedo�czyk�w, Ormian, Rom�w, S�owak�w, Ukrai�c�w i �yd�w,
- mniejszo�ci etniczne (regionalne): Karaim�w, Kaszub�w, �emk�w, Mazur�w, Poleszuk�w, Rosjan (Starowierc�w), �l�zak�w, Tatar�w i Warmiak�w (por. Wysocza�ski 1998:76).

Lista ta oparta jest wy��cznie na kryterium politycznym, zaliczaj�c arbitralnie do mniejszo�ci narodowych te grupy, kt�re posiadaj� gdziekolwiek zorganizowane w pa�stwa terytoria etniczne. W�tpliwe jest zastosowanie tego kryterium w stosunku np. do polskich Ormian i �yd�w (kt�rzy w emocjonalny, symboliczny zaledwie spos�b odczuwaj� ��czno�� z odpowiednio Republik� Armenii i Pa�stwem Izrael), Grek�w (kt�rzy w latach dziewi��dziesi�tych utracili oficjalny status mniejszo�ci narodowej w Polsce), Macedo�czyk�w (pochodz�cych nie z terytorium obecnie niepodleg�ej Macedonii - formalnie "By�ej Jugos�owia�skiej Republiki Macedonii", a z Macedonii Egejskiej, gdzie zreszt� nie posiadaj� jako mniejszo�� �adnych praw). Zaskakuj�ce wydaje si� te� umieszczenie w tej grupie Rom�w - Cygan�w, kt�rych wi� z Indiami jest przecie� wy��cznie symboliczno-(pre)historyczna. Niezale�nie od kryteri�w podzia�u, zestawienie powy�sze nie obejmuje natomiast w og�le: Niemc�w (kt�rych pod wzgl�dem regionalnym rozbito zapewne na "niemieckoj�zycznych" Mazur�w, �l�zak�w, Warmiak�w, by� mo�e i Kaszub�w, nie zauwa�aj�c istnienia jednak ju� wsp�lnoty etnicznych Niemc�w), Rosjan (poza Staroobrz�dowcami) oraz Wilamowian.
Ilo�� zatem grup mniejszo�ciowych, z kt�rych ka�da posiada�a i/lub posiada jako wyznacznik etniczny odr�bny etnolekt, przekracza liczb� dwudziestu.
Referat niniejszy ma charakter faktograficznego przedstawienia mniejszo�ci j�zykowych i opiera si� na nieco innej typologii ich sytuacyj, zaczerpni�tej z prawodawstwa europejskiego (g�ownie Rady Europy) wobec tzw. j�zyk�w mniej u�ywanych. Termin ten (ang. lesser used languages, franc. langues moins r�pandues) przyj�ty zosta� m.in. w nazwie Europejskiego Biura J�zyk�w Mniej U�ywanych i odzwierciedla/� niech�� niekt�rych pa�stw (np. Francji) do oficjalnego stosowania poj�cia "mniejszo��", kt�rego nie przewidywa�o ich ustawodawstwo. J�zyki takie, nie b�d�cych oficjalnymi j�zykami pa�stw, podzieli� da si� w skali europejskiej na kilka typ�w:
- j�zyki mniejszo�ci narodowych, posiadaj�cych swoje pa�stwa narodowe poza swoim terytorium etnicznym - cz�sto s� to mniejszo�ci transgraniczne, czyli zamieszkuj�ce rejony s�siaduj�ce przez granic� pa�stwow� ze swoim pa�stwem, np. w�gierski na S�owacji, niemiecki w Belgii, bia�oruski, litewski i s�owacki w Polsce;
- j�zyki mniejszo�ci narodowych, nie posiadaj�cych swoich pa�stw narodowych (mog� by� to r�wnie� mniejszo�ci zamieszkuj�ce na terytorium wi�cej ni� jednego pa�stwa), np. baskijski w Hiszpanii i Francji, breto�ski we Francji, walijski w Wielkiej Brytanii, j�zyki fryzyjskie w Holandii i Niemczech (zw�aszcza zachodnio- i p�nocnofryzyjski, dwa j�zyki �u�yckie w Niemczech (g�rno�u�ycki w Saksonii i dolno�u�ycki w Brandenburgii);
- j�zyki diasporowe, czyli pozaterytorialne - nie posiadaj�ce swojego okre�lonego terytorium etnicznego; np. j�zyki �ydowskie (przede wszystkim jidysz i ladino[2]), j�zyki cyga�skie (zw�aszcza romani), diasporowe dialekty j�zyka arme�skiego;
- ze wzgl�du na niewielk� liczb� u�ytkownik�w wyr�ni� mo�na w Europie te� tzw. mikroj�zyki, jak np. karaimski (b�d�cy r�wnie� j�zykiem diasporowym), i�orski, wotski i liwski[3], poza tym np. etnolekt Wilamowic, saterfryzyjski[4] czy mirandyjski[5];
- osobny typ mog� stanowi� j�zyki regionalne (regiolekty), kt�re wyr�niaj� si� nast�puj�cym zespo�em cech etnolingwistycznych: s� blisko spokrewnione genetycznie z j�zykiem wi�kszo�ci swojego terytorium/pa�stwa; pod wzgl�dem historycznym rozwija�y si� z nim wsp�lnie przez d�u�szy okres; u ich u�ytkownik�w nie ma wykszta�conego poczucia odr�bno�ci narodowej, jest za to silne poczucie odr�bno�ci etnicznej i/lub regionalnej; charakteryzuj� si� stosunkowo du�ym zr�nicowaniem dialektalnym na swoim terytorium; brak dla� ujednoliconego standardu lub normy literackiej; ewentualnie norma taka nie jest dostatecznie upowszechniona; istnienie bogatej, cz�sto bardzo dawnej tradycji literackiej; stosunkowo niski presti� spo�eczny j�zyka, cz�sto ni�szy ni� w przesz�o�ci; wewn�trzny, cz�sto paradoksalny op�r przeciwko "byciu mniejszo�ci�" w rozumieniu mniejszo�ci narodowej. Do tak rozumianych regiolekt�w zaliczy� mo�na: dolnoniemiecki w Niemczech i Holandii, prowansalski/okcyta�ski we Francji, szkocki lallans w Wielkiej Brytanii, asturyjski we W�oszech, kaszubski w Polsce, �atgalski na �otwie, czy �mudzki na Litwie.

Na uwag� zas�uguje fakt, �e w typologii owej znalaz�y si� jedynie j�zyki grup autochtonicznych, a zatem zamieszkuj�cych terytorium danego kraju od d�u�szego czasu, nie za� j�zyki alochton�w, czyli imigrant�w.
Bior�c pod uwag� powy�ej przedstawione kryteria, mniej u�ywane j�zyki w Polsce podzieli� mo�na na nast�puj�ce kategorie:
- j�zyki mniejszo�ciowe: bia�oruski, czeski, litewski, niemiecki, s�owacki, rosyjski, ukrai�ski,
- j�zyki regionalne: kaszubski, pod pewnymi kryteriami r�wnie� karpatorusi�ski (�emkowski) oraz etnolekt Wilamowic; gdyby rozw�j sytuacji socjolingwistycznej doprowadzi� w przesz�o�ci lub przysz�o�ci do zmian sytuacji dialekt�w �l�ska, Warmii i Mazur - mog�yby one r�wnie� zosta� zaliczone do tej grupy,
- j�zyki diasporowe: jidysz, karaimski, romani, dawniej arme�ski,
- j�zyki alochtoniczne: grecki, macedo�ski (por. wy�ej), ale i bu�garski, wietnamski i in.
Sytuacja poszczeg�lnych j�zyk�w mniejszo�ciowych przedstawia si� nast�puj�co:
Bia�oruski
Podobnie, jak w przypadku innych mniejszo�ci etnicznych i j�zykowych, brak dok�adnych danych co do ich liczebno�ci[6]. Szacuje si�, i� liczba Bia�orusin�w w Polsce waha si� pomi�dzy 100 a 300 tysi�cami i obejmuje g��wnie (cho� nie jednoznacznie) wyznawc�w prawos�awia w by�ym wojew�dztwie bia�ostockim. Wi�kszo�� cz�onk�w tej wsp�lnoty zamieszkuje tereny wiejskie, jedynymi znaczniejszymi centrami miejskimi s� Bia�ystok, Sok�ka, Hajn�wka, Bielsk Podlaski[7]. To�samo�� j�zykowa tej grupy jest stosunkowo s�aba - czynnikiem konsoliduj�cym jest przede wszystkim przynale�no�� do Polskiego Autokefalicznego Ko�cio�a Prawos�awnego, cho� bia�oruski u�ywany jest w �yciu Cerkwi u�ywany nader sporadycznie. Nabo�e�stwa (z wyj�tkiem pojedynczych parafii) odprawiane s� w j�zyku staro-cerkiewno-s�owia�skim i/lub rosyjskim. Podobnie rzecz ma si� z katechizacj� dzieci. Rozg�o�nie radiowa i telewizyjna w Bia�ymstoku nadaj� audycje w j�zyku bia�oruskim; ukazuj� si� bia�oruskoj�zyczne czasopisma: m.in. tygodnik Niwa, dwuj�zyczny miesi�cznik dziennikarski Czasopis, kwartalnik m�odzie�y prawos�awnej Fos, miesi�cznik Ho�os Haradka w Gr�dku, oraz corocznie Bie�aruski kaljandar wydawany przez Bia�oruskie Towarzystwo Spo�eczno-Kulturalne. Istotn� rol� odgrywa stosunkowo dobrze rozwini�ta sie� szk�, w kt�rych naucza si� j�zyka bia�oruskiego, cho� ich liczba nieznacznie spad�a w ci�gu ostatnich dziesi�ciu lat. Najwa�niejszymi wydarzeniami kulturalnymi, skupiaj�cymi Bia�orusin�w, zar�wno z Polski, jak i Bia�orusi, a nawet bia�oruskiej diaspory, s� festiwale: bia�oruskiej pie�ni i ch�r�w, oraz zespo��w m�odzie�owych.
Perspektywy zachowania etnicznego j�zyka w�r�d polskich Bia�orusin�w nie s� najlepsze - co prawda nie uleg� on takim druzgoc�cym przemianom, jak w zsowietyzowanej Bia�orusi, najwi�ksze zagro�enie stanowi dla� jednak utrata ci�g�o�ci pokoleniowej zwi�zana ze zmianami demograficznymi i migracj� m�odzie�y z tradycyjnie bia�oruskich region�w. Niebagatelny wp�yw ma te� gospodarcze zacofanie tzw. "�ciany wschodniej" i niski status spo�eczny j�zyka bia�oruskiego, typowy nawet dla znacznej cz�ci rodzimych jego u�ytkownik�w.
Kaszubski
Przez dziesi�ciolecia nie uznawana za osobny j�zyk, a "jedynie" za dialekt j�zyka polskiego, cho� najbardziej od og�lnej polszczyzny oddalony, kaszubszczyzna prze�ywa obecnie swoje odrodzenie i jako j�zyk literacki znajduje si� in statu nascendi[8]. Wedle szacunk�w socjolog�w za Kaszub�w uwa�a si� od 330 do 550 tysi�cy os�b, z czego przynajmniej 100 tysi�cy deklaruje kaszubski jako j�zyk ojczysty. Odr�bno�� rozwoju historycznego, sytuacji politycznej i socjolingwistycznej nie pozwala traktowa� kaszubszczyzny jako typowego j�zyka mniejszo�ciowego - znacznie zr�czniejsze wydaje si� w jej przypadku obja�nione wcze�niej poj�cie "regiolektu".
Obecno�� kaszubskiego w �yciu oficjalnym regionu jest imponuj�ca, je�li wzi�� pod uwag� kr�tki okres wprowadzania go do wielu nowych domen u�ycia. Kaszubski jest j�zykiem liturgii w kilkunastu ju� parafiach rzymsko-katolickich; wydano t�umaczenia Pisma �w., teksty mszalne, modlitewne, a ostatnio i teksty psalm�w. Radio i telewizja w Gda�sku transmituj� programy kaszubsko- b�d� dwuj�zyczne. Nauk� j�zyka wprowadzono w ramach edukacji regionalnej do kilkunastu szk�; uruchomiono te� lektorat kaszubskiego na Uniwersytecie Gda�skim. Wci�� ukazuj� si� dzie�a literatury pi�knej, a coraz cz�ciej i (popularno-)naukowej. Rozwi�zano te� ostatecznie spory dotycz�ce standardowej ortografii literackiej kaszubszczyzny. Miesi�cznik Pomerania (oraz pomniejsze tytu�y prasy lokalnej) publikuj� teksty po kaszubsku. Kilka gmin zdecydowa�o si� na umieszczenie dwuj�zycznych tablic z nazwami ulic.
Cho� dopiero od niedawna otwarcie budowana, kaszubska to�samo�� j�zykowa jest nader silna. G��wnymi jej sprzymierze�cami jest silne przywi�zanie do regionu, folkloru i tradycji, oraz religijno��. Nie bez znaczenia dla rozwoju to�samo�ci j�zykowej i etnicznej (regionalnej) Kaszub�w jest fakt, i� po raz pierwszy ca�e Kaszuby znalaz�y si� w wyniku ostatniej reformy administracyjnej na obszarze jednego wojew�dztwa[9]
Litewski
Oko�o 20-30 tysi�cy polskich Litwin�w zamieszkuje g��wnie zwarty teren 3 przygranicznych gmin powiatu suwalskiego, w niekt�rych miejscowo�ciach stanowi�c przewa�aj�c� wi�kszo��. Jest to jedna z najlepiej zorganizowanych i najmniej zasymilowanych grup mniejszo�ciowych w Polsce. J�zyk litewski jest g��wnym wyznacznikiem etniczno�ci tej�e wsp�lnoty. R�wnie silne jest jej przywi�zanie do regionu, identyfikacja zar�wno z lokalnymi, jak i og�lnolitewskimi tradycjami, histori� i kultur�. Silne s� zwi�zki zar�wno z Republik� Litewsk�, jak i litewsk� diaspor� na �wiecie. Charakterystyczne jest, i� to w�a�nie na Suwalszczy�nie, pomimo oficjalnego zakazu, stawiano ju� kilka lat temu tablice z litewskoj�zycznymi nazwami miejscowo�ci[10], umieszczano napisy na budynkach prywatnych i publicznych. Bastionem j�zyka litewskiego by�y i s� te� miejscowe parafie rzymsko-katolickie. Rozg�o�nie radiowa i telewizyjna w Bia�ymstoku nadaj� regularne, cho� niecz�ste audycje po litewsku. Dzia�a kilka szk� r�nych szczebli z litewskim j�zykiem nauczania. W Pu�sku publikowany jest dwutygodnik Au�ra z dodatkami dla dzieci i m�odzie�y. Bardzo wa�nym wydarzeniem, gromadz�cych Litwin�w z obu stron granicy pa�stwowej jest doroczny festiwal S�skrydis, podczas kt�rego prezentowane jest bogactwo miejscowego folkloru, czy pokazy teatr�w stodolnianych - charakterystycznych dla tego w�a�nie regionu. W Pu�sku i Sejnach powstaj� okaza�e centra kultury litewskiej. Wszystkie te fakty pokazuj�, jak silna jest to�samo�� etniczna Litwin�w, oraz jak wa�n� w niej rol� odgrywa przywi�zanie do rodzimego j�zyka. Perspektywy dla jego utrzymania s� bodaj najlepsze w�r�d mniejszo�ciowych grup w Polsce.
Niemiecki
Liczebno�� niemieckiej mniejszo�ci w Polsce jest od kilku lat problemem poruszaj�cym szerok� opini�. Organizacje mniejszo�ciowe oceniaj� j� na 400 do 800 tysi�cy (z czego znakomita wi�kszo�� zamieszkuje na G�rnym �l�sku, zw�aszcza na Opolszczy�nie). Polscy badacze przychylaj� si� raczej do liczby 300-400 tysi�cy. Charakterystyczny dla tej grupy mniejszo�ciowej jest fakt, i� niemieckim (w bardzo zr�nicowanym stopniu) pos�uguje si� zaledwie od 6 do 30% jej cz�onk�w. Wi�kszo�� �l�zak�w o niemieckiej opcji narodowo�ciowej jest tr�jj�zyczna (w�a�ciwie wyst�puje tu triglosja): �l�ski dialekt j�zyka polskiego pe�ni rol� j�zyka domowego, niemiecki (standard, gdy� dialekty niemieckie przesta�y praktycznie funkcjonowa�) - j�zyka narodowego, a polski j�zyk og�lny - j�zyka oficjalnego. Poza �l�skiem (m.in. na Warmii, Mazurach, Pomorzu), osoby deklaruj�ce narodowo�� niemieck� s� raczej jednoj�zyczne (polski) i od kilku lat aktywnie d��� do nauczenia si� j�zyka niemieckiego w wersji standardowej. Mniejszo�� niemiecka, jak si� wydaje, nie traktuje kwestii j�zyka jako priorytetowej w utrzymaniu swojej to�samo�ci. Prymarn� rol� odgrywa w tym wypadku raczej �ycie organizacyjne: w ci�gu ostatniej dekady powsta�y liczne zespo�y ch�ralne, folklorystyczne, teatry ludowe. Nauk� j�zyka niemieckiego zajmuj� si� g��wnie szko�y, w wi�kszo�ci jednak z nich naucza si� go jako j�zyka obcego, a nie ojczystego. Przy wiejskich klubach i szko�ach utworzono r�wnie� liczne biblioteki, kt�re organizuj� m.in. konkursy recytatorskie. Radiowe i telewizyjne rozg�o�nie w Opolu i Katowicach nadaj� cykliczne programy w j�zyku niemieckim (b�d� dwuj�zyczne) skierowane do mniejszo�ci niemieckiej. Wydawane s� czasopisma: tygodnik Schlesische Wochenblatt w Opolu, dwuj�zyczny miesi�cznik Hoffnung w Katowicach, miesi�cznik Masurische Storchenpost w Olsztynie, oraz kilka czasopism lokalnych, zw�aszcza na p�nocy Polski.
Jak wspomniano, szczeg�ln� rol� w podtrzymaniu niemieckiej to�samo�ci etnicznej w tej wsp�lnocie odgrywa nie j�zyk, a instytucje kulturalne. To�samo�� j�zykowa znajduje si� wci�� na etapie odrodzenia, a w�a�ciwie kszta�towania na nowo. Istotn� rol� odgrywaj� w tym aspekcie o�ywione kontakty z Republik� Federaln� Niemiec.
Romani
Indo-ira�skie dialekty romani to etnolekt/y zamieszkuj�cych Polsk� kilku od�am�w Rom�w-Cygan�w[11], kt�rych liczebno�� oceniana jest na 20 do 25 tysi�cy. Po akcji przymusowego osiedlania Cygan�w w latach sze��dziesi�tych skupiska ich mo�na spotka� obecnie w wielu miastach kraju; osiedli od dawna Cyganie g�rscy zamieszkuj� przede wszystkim ubogie rejony wiejskie po�udniowej Polski. Romowie stanowi� najbardziej "inn�" grup� narodowo�ciow�, z czego wynikaj� i czego s� jednocze�nie te� przyczyn� rozliczne konflikty na tle w istocie etnicznym, a usprawiedliwianym przez stron� polsk� nieumiej�tno�ci� wsp�ycia we wsp�lnych zbiorowiskach, "z�odziejskimi" zwyczajami, nadmiernie widocznym bogactwem Rom�w (m.in. rzucaj�ce si� w oczy cyga�skie "pa�ace" przy drogach wylotowych z wielu miast, luksusowe mercedesy itp.), niech�ci� do nauki, a wreszcie - z�� znajomo�ci� j�zyka polskiego. To zapewne tylko w�r�d cz�onk�w tej wsp�lnoty mniejszo�ciowej mo�na jeszcze w Polsce znale�� w wi�kszej liczbie osoby monolingwalne (np. starsze kobiety czy dzieci na wsiach) funkcjonuj�ce komunikacyjne jedynie w obr�bie w�asnej grupy. To�samo�� tej spo�eczno�ci okre�lana jest przez ca�y kompleks odr�bno�ci: kulturowych, zwyczajowych, spo�ecznych, rodzinnych, etyczno-moralnych, oraz - oczywi�cie - j�zykowych. Grupa ta nie podejmuje w�a�ciwie �adnych stara� maj�cych na celu wprowadzenie romani do jakiegokolwiek oficjalnego obiegu. Dzia�ania maj�ce na celu standardyzacj� j�zyka maj� raczej u�atwi� komunikacj� mi�dzyplemienn�, ani�eli podnie�� status tego etnolektu. Jest on jednak od kilku lat u�ywany w publikacjach, m.in. w miesi�czniku Rrom p-o Drom. Spo�eczne szkolnictwo dla dzieci cyga�skich (klasy wyr�wnawcze organizowane g��wnie przez duszpasterzy Cygan�w) ma im raczej pom�c w nadrobieniu zaleg�o�ci wynikaj�cej z niech�ci Rom�w do edukacji zinstytucjonalizowanej, ni� uczy� j�zyka, doskonale przecie� znanego z kr�g�w domowo-plemiennych. W Tarnowie dzia�a Centrum Kultury Rom�w, a ka�dy rok przynosi coraz to nowe festiwale folkloru cyga�skiego w ca�ym kraju. Nie mo�e by� zatem mowy o jakimkolwiek zagro�eniu dla j�zykowej to�samo�ci polskich Cygan�w - najlepszym jej gwarantem jest zakorzeniona od wiek�w wieloaspektowa samoizolacja tej grupy.
Rusi�ski / karpatorusi�ski / �emkowski
Z historycznego, etnograficznego i dialektologicznego punktu widzenia, �emkowie uwa�ani by� mog� za subetnos ukrai�ski - stanowi�, obok Bojk�w i Hucu��w, jedn� z g��wnych grup g�rali wschodniokarpackich. Ich liczebno�� szacuje si� na ok. 60 tysi�cy. Powojenne losy dzielili �emkowie z og�em Ukrai�c�w (por. ni�ej) - pewnym z nich uda�o si� powr�ci� po wygnaniu na tereny Beskidu Niskiego. Cz�� z nich uwa�a si� za cz�onk�w wsp�lnoty ukrai�skiej w Polsce (s� oni w wi�kszo�ci wyznania ukrai�sko-bizantyjskiego, a organizacj� ich skupiaj�c� jest Zjednoczenie �emk�w), cz�� za� za osobny nar�d wschodnio�owia�ski (nawi�zuj� do dawnych tradycji rusofilskich, s� cz�ciej wyznawcami prawos�awia i zorganizowani s� w Stowarzyszenie �emk�w). Ta ostatnia grupa, w ��czno�ci z grupami Rusin�w ze S�owacji, jugos�owia�skiej Wojwodiny i karpatorusi�sk� diaspor� w Ameryce P�nocnej podejmuje od kilku lat pr�by utworzenia i skodyfikowania rusi�skiego j�zyka literackiego[12], kt�ry mia�by si� sta� wyznacznikiem odr�bnej to�samo�ci narodowej. Z socjolingwistycznego punktu widzenia, sytuacja �emkowskiego w Polsce przedstawia si� podobnie jak ukrai�skiego (por.), przy czym przez wielu Ukrai�c�w �emkowski jako "osobny j�zyk" postrzegany bywa jako "zepsuty" spolonizowany dialekt ukrai�ski. Podejmowane s� pr�by nauczania �emkowszczyzny w szko�ach (przygotowano ju� i zatwierdzono program takiego nauczania), wydawane s� m.in. tomiki poezji rusi�skiej, miesi�cznik Besida, czy regionalna Zahoroda (w Beskidzie Niskim). Najistotniejszymi wydarzeniami kulturalnymi s� organizowane corocznie �emkowskie Watry: w �dyni na �emkowszczy�nie (�emk�w-Ukrai�c�w) i Micha�owie na Dolnym �l�sku (�emk�w-separatyst�w).
S�owacki
Liczebno�� mniejszo�ci s�owackiej w Polsce szacuje si� na ok. 20 tysi�cy. Zamieszkuje ona przede wszystkim wsie polskiej cz�ci Spiszu i Orawy. Pod wzgl�dem j�zykowym obszar ten nale�y do przej�ciowych dialekt�w spisko-magurskich; wyznacznikiem to�samo�ci j�zykowej polskich S�owak�w nie jest zatem s�owacki j�zyk og�lny (ani tym bardziej polski), ale polsko-s�owackie gwary przej�ciowe, kt�re w sytuacji takiej triglosji pe�ni� prymarn� funkcj� kodu komunikacyjnego wewn�trz grupy. To�samo�� etniczno-narodowa znajduje si� wci�� na etapie kszta�towania i ulega cz�stym wp�ywom czynnik�w historyczno-politycznych; co jaki� czas wybuchaj� na Spiszu i Orawie konflikty pomi�dzy grupami rodzimych mieszka�c�w o polskiej i s�owackiej opcji narodowej (dotycz� one najcz�ciej j�zyka nabo�e�stw odprawianych w miejscowych ko�cio�ach rzymsko-katolickich). G��wnym ogniwem spajaj�cym polskich S�owak�w jest to�samo�� regionalna, oraz miejscowy folklor. W kilku szko�ach r�nych szczebli odbywa si� nauka j�zyka s�owackiego jako ojczystego, w dw�ch z nich istniej� klasy ze s�owackim j�zykiem nauczania; problemem jest jednak niewielka ilo�� dzieci pobieraj�cych w nich nauk�. Brak jest s�owackoj�zycznych audycji radiowych i telewizyjnych; wydawany jest natomiast miesi�cznik �ivot (niegdy� tr�jj�zyczny: s�owacko-czesko-polski). Pomimo wspomnianych konflikt�w, odprawiane s� w kilku parafiach msze �w. i nabo�e�stwa w j�zyku s�owackim. Perspektywy zachowania rodzimego j�zyka w tej grupie s� og�lnie oceniaj�c do�� dobre.
Ukrai�ski
Ukrai�cy to jedna z najwi�kszych, jednocze�nie najbardziej rozproszona terytorialnie grupa mniejszo�ciowa w Polsce. Jej liczebno�� oceniana jest na 150 do 300 tysi�cy os�b. Wskutek wysiedle�, znanych pod nazw� Akcji "Wis�a", wi�kszo�� Ukrai�c�w zmuszona zosta�a do porzucenia dotychczasowych terytori�w etnicznych w po�udniowo-wschodniej Polsce i osiedlona na terenach tzw. Ziem Odzyskanych, gdzie w kilku rejonach uda�o im si� stworzy� znaczniejsze skupiska: na Dolnym �l�sku (g�. Legnickie, Zielonog�rskie), Pomorzu (g�. Koszali�skie), Warmii i Mazurach (na p�nocy, wzd�u� granicy z Federacj� Rosyjsk�). Grupy Ukrai�c�w zamieszkuj� r�wnie� w wielkich miastach, g�. Warszawie i Krakowie. Cz�ci polskich Ukrai�c�w uda�o si� po latach powr�ci� na tereny, z kt�rych zostali byli wysiedleni. W warunkach diaspory to w�a�nie j�zyk (oraz w du�ej mierze przynale�no�� religijna[13]) zdecydowa� o zachowaniu to�samo�ci tej grupy. Jego znajomo�� jest do�� powszechna w�r�d wszystkich pokole�, zanikaj� jednak ostatecznie dialekty (g�. podkarpackie, nadbu�a�skie, nadsa�skie i podlaskie), ust�puj� miejsca ukrai�skiemu j�zykowi og�lnego, nie pozbawionemu wp�yw�w polskich, wynikaj�cych z d�ugowiekowych kontakt�w. Obserwowa� mo�na na znaczn� skal� renesans tradycyjnej kultury, zar�wno w skali lokalnej, jak i og�lnokrajowej - co roku organizowane s� festiwale kultury ukrai�skiej w Sopocie i Przemy�lu, m�odzie�owe w Koszalinie i Gda�sku, oraz regionalny na Podlasiu. W tym�e regionie ostatnia dekada przynios�a znaczne zmiany w to�samo�ci etnicznej i j�zykowej rdzennych mieszka�c�w, kt�rych cz�� coraz cz�ciej deklaruje ukrai�sk� przynale�no�� narodow� (por.wy�ej). Pomimo znacznego rozproszenia uda�o si� tej wsp�lnocie stworzy� stosunkowo pr�n� sie� organizacji, kt�re jeszcze uleg�y rozbudowie w ci�gu ostatniej dekady. Najwa�niejsz� z nich, pe�ni�c� rol� organizacji nadrz�dnej jest Zwi�zek Ukrai�c�w w Polsce. Nie�le rozwini�ta jest sie� szk� wszystkich prowadz�cych nauk� j�zyka ukrai�skiego jako ojczystego (w kilku z nich w ca�o�ci tym j�zyku). Niewiele jest i by�o natomiast publikacji ukrai�skich; wydawany jest ukrai�skoj�zyczny tygodnik Nasze s�owo z suplementami dla dzieci i kobiet, wspomniany wy�ej Nad Buhom i Narwoju, roczniki: Mi� susidami i dwuj�zyczny Almanach Ukrai�ski, nieregularnie ukazuj� si�: studenckie Zustryczy, m�odzie�owe Dialog i P�astowy Wisnyk, edukacyjny Homin, regionalno-religijne Peremy�ki Dzwony. Telewizja Polska nadaje co miesi�c og�lnopolski program Telenowyny, a rozg�o�nie w Bia�ymstoku, Elbl�gu, Koszalinie, Olsztynie, Rzeszowie, Szczecinie (nie licz�c kilku innych prywatnych) - ukrai�skoj�zyczne audycje radiowe.
Najmniej u�ywane j�zyki grup etnicznych (od kilkuset do kilku tysi�cy u�ytkownik�w):
Arme�ski - u�ywany jako staroarme�ski j�zyk grabar wy��cznie w liturgii ormia�sko-katolickiej w kilku parafiach tego obrz�dku (m.in. Gda�sk, Gliwice, Krak�w).
Czeski - u�ywany w niewielkim stopniu w trzech heterogenicznych enklawach mniejszo�ci czeskiej w Polsce: w Zelowie w powiecie be�chatowskim (kilkaset os�b), w okolicach G�ubczyc i w Kotlinie K�odzkiej (po kilkadziesi�t os�b). Rol� wyznacznika to�samo�ci etnicznej odgrywa czeszczyzna wy��cznie w Zelowie, jednak jej obecno�� ograniczona jest do roli kodu wewn�trzrodzinnego i funkcji religijnych w miejscowym ko�ciele ewangelicko-reformowanym. Do 1996 roku czeski by� trzecim z j�zyk�w wydawanego obecnie tylko po s�owacku i polsku czasopisma �ivot.
Jidysz i hebrajski - u�ywane szcz�tkowo przez polskich �yd�w w kilku wi�kszych miastach: jidysz w zakresie kontakt�w familiarnych, hebrajski w sferze sacrum. W Warszawie dzia�aj� 2 prywatne szko�y prowadz�ce nauk� obu j�zyk�w, tam te� odbywaj� si� w Pa�stwowym Teatrze �ydowskim przedstawienia w j�zyku jidysz; wydawane s� w wersjach dwuj�zycznych: dwutygodnik polsko-jidysz Dos jidysze wort i polsko-hebrajski rocznik-kalendarz Almanach �ydowski.
Karaimski - u�ywany w r�nym stopniu przez kilkudziesi�ciu z polskich Karaim�w, wy��cznie w �yciu religijnym i kontaktach mi�dzy cz�onkami starszego pokolenia; sporadycznie publikowane s� teksty w periodykach karaimskich.
Rosyjski - j�zyk etniczny Rosjan-Staroobrz�dowc�w mieszkaj�cych na Mazurach i Suwalszczy�nie, oraz grup Rosjan-emigrant�w (o charakterze zar�wno ju� autochtonicznym, jak i przybyszy-alochton�w). Wsp�lnoty Staroobrz�dowc�w s� kilkuj�zyczne (o znamionach "poliglosji") i pos�uguj� si�: archaicznym, specyficznym dialektem rosyjskim jako kodem codziennym, staro-cerkiewno-s�owia�skim i rosyjskim w liturgii (rosyjskim r�wnie� jako wersj� szkoln� j�zyka ojczystego), polskim jako j�zykiem oficjalnym, a na Mazurach r�wnie� j�zykiem niemieckim (kt�ry jest tam, obok rosyjskiego, silnym wyznacznikiem to�samo�ci). Jest to typowa grupa o charakterze etnokonfesjonalnym - podobnie jak polscy Karaimi i Tatarzy (u tych ostatnich brak ju� wyznacznika j�zykowego - arabski pe�ni jeszcze niklejsz� funkcj� ni� grabar u Ormian w sferze liturgicznej).
Wilamowski - etnolekt rdzennych mieszka�c�w miasteczka Wilamowice w powiecie bielskim - potomk�w osadnik�w germa�skich z prze�omu XII i XIII w. Przez germanist�w klasyfikowany jako dialekt �rodkowo-wysoko-niemiecki, u�ywany do II wojny �wiatowej jako podstawowy kod komunikacyjny, obecnie znany zaledwie przez kilkudziesi�ciu cz�onk�w najstarszej generacji. Obok folkloru wci�� jednak powszechnie postrzegany jako wyznacznik odr�bnej to�samo�ci wilamowian.

Bibliografia:
European Charter for Regional or Minority Languages. Charte europ�nne des langues r�gionales ou minoritaires. 1992. Strasbourg: Council of Europe.
Kajtoch, Wojciech 1999. "J�zyki mniejszo�ci narodowych w Polsce", w: Pisarek, Walery (red.) Polszczyzna 2000. Or�dzie o stanie j�zyka na prze�omie tysi�cleci. Krak�w: Uniwersytet Jagiello�ski. Ss. 279-305.
Kurcz, Zbigniew (red.) 1997. Mniejszo�ci narodowe w Polsce. Wroc�aw: Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc�awskiego.
Majewicz, Alfred F. & Tomasz Wicherkiewicz 1990. "National Minority Languages in Media and Education in Poland (a Preliminary Report)", w: Gorter, Durk i in. (red.) Fourth International Conference on Minority Languages vol. II Western and Eastern European Papers. Clevedon-Philadelphia: Multilingual Matters. Ss. 149-74.
Majewicz, Alfred F. & Tomasz Wicherkiewicz 2000. "Polityka j�zykowa na Kaszubach na tle prawodawstwa wobec mniejszo�ci w jednocz�cej si� Europie (diagnoza i postulaty)", w: Breza, Edward (red.) Kasz�bizna. Najnowsze dzieje j�zyk�w s�owia�skich. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego. (w druku)
�atava, Leo� 1994. N�rodnostn� men�iny v Evrope. Encyklopedick� p��ru�ka. Praha: Ivo �elezn�.
Wicherkiewicz, Tomasz 2000. "Lesser Used Languages in Poland", w: Strubell i Trueta, Miquel (red.) Situation of Minority and Regional Languages in the Countries Applying for Membership of the European Union. Strasbourg: European Parliament. (w druku).
Wysocza�ski, W�odzimierz 1998. "Pogranicza etnoj�zykowe w Polsce w uj�ciu typologicznym", w: Furdal, Antoni (red.) Studia nad j�zykami i kulturami europejskimi. Prace Komisji Kultur Europejskich Oddzia�u PAN we Wroc�awiu. Wroc�aw: Polska Akademia Nauk. Ss. 75-83.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Jedno z najbardziej kompletnych opracowa� dotycz�cych mniejszo�ci narodowych w Europie (�atava 1994: 223-33) umieszcza Polsk� tu� po Jugos�awii; nie klasyfikuj�c jednak w og�le Wsp�lnoty Niepodleg�ych Pa�stw.

[2] Jidysz to j�zyk �yd�w aszkenazyjskich, powsta�y na bazie zachodnich dialekt�w niemieckich, z czasem poddany silnej slawizacji, u�ywany przez grupy �yd�w zamieszkuj�cych (zw�aszcza w przesz�o�ci) Europ� �rodkow� i Wschodni�. J�zyk ladino (zwany te� judezmo lub judeo-espanol) to j�zyk �yd�w sefardyjskich, powsta�y na bazie dialekt�w hiszpa�skich (kastylijskich), u�ywany przez grupy �yd�w zamieszkuj�cych P�wysep Iberyjski, a po wyp�dzeniu z Hiszpanii i Portugalii, przede wszystkim Niderlandy i Ba�kany. �ydzi pos�ugiwali si� ponadto regionalnymi odmianami j�zykowymi, np. judeoaramejskim, judeoarabskim, judeoperskim, judeow�oskim, judeofrancuskim i wieloma innymi.

[3] J�zyki i�orski, wotski i liwski to ugrofi�skie mikroj�zyki u�ywane w p�nocno-wschodniej Rosji (dwa pierwsze) i na �otwie (liwski)

[4] Saterfryzyjski to jeden z etnolekt�w fryzyjskich u�ywany przez mniej ni� 1000 os�b w powiecie (Landkreis) Saterland w zachodniej Dolnej Saksonii.

[5] To jedyny mniejszo�ciowy etnolekt w Portugalii, u�ywany w okolicach miasta Miranda w p�nocnej cz�ci kraju.

[6] Ostatni spis ludno�ci uwzgl�dniaj�cy kwestie etniczno-j�zykowe przeprowadzono w latach trzydziestych. Nowszych danych dostarczy� mo�e spis planowany na rok 2002/2003.

[7] Hajn�wka i Bielsk Podlaski le�� na terenie przej�ciowym bia�orusko-ukrai�sko-polskim. Pomimo, �e s� licz�cymi si� o�rodkami kultury i o�wiaty bia�oruskoj�zycznej (dzia�aj� tam m.in. licea og�lnokszta�c�ce z bia�oruskim j�zykiem nauczania), w ci�gu ostatniej dekady obserwuje si� tam silne odrodzenie to�samo�ci ukrai�skiej - pojawiaj� np. si� ukrai�skoj�zyczne periodyki (np. Nad Buhom i Narwoju wydawany przez Zwi�zek Ukrai�c�w Podlasia).

[8] Wsp�czesn� sytuacj� kaszubszczyzny przedstawia b�d�cy w druku tom Kasz�bizna w wydawanej przez Uniwersytet Opolski serii Najnowsze dzieje j�zyk�w s�owia�skich.

[9] dla kt�rego proponowano zreszt� nazw� "kaszubsko-pomorskie"

[10] Podobne pr�by jak dot�d podj�to tylko na Kaszubach i �l�sku Opolskim

[11] Najwa�niejsze grupy Rom�w to Cyganie g�rscy (bergitka rroma), polscy Cyganie nizinni (pol�ka rroma) oraz pochodz�cy z W�gier Lowarzy i Kelderarzy.

[12] Opracowano ju� gramatyk� normatywn�, s�owniki podr�czniki j�zyka rusi�skiego, w Polce ukaza�a si� niedawno Gramatyka j�zyka �emkowskiego, zaawansowane s� te� prace nad tomem dotycz�cym j�zyka karpatorusi�skiego w wydawanej przez Uniwersytet Opolski serii Najnowsze dzieje j�zyk�w s�owia�skich.

[13] Wi�kszo�� Ukrai�c�w nale�y do Ko�cio�a Grecko-Katolickiego (b�d� przynajmniej identyfikuje si� z nim), zwanego obecnie obrz�dkiem ukrai�sko-bizantyjskim Ko�cio�a Katolickiego. J�zykiem liturgii jest w przewa�aj�cej mierze ukrai�ski, sporadycznie te� staro-cerkiewno-s�owia�ski.

Tomasz Wicherkiewicz (dr., Pozna�, Bielefeld)
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Kongres Kultury Polskiej 2000, Konferencja Przedkongresowa w Poznaniu 19-21 pa�dziernika - "Kultura wobec kr�g�w to�samo�ci"

Aleksander W. Miko�ajczak
MI�DZY LATINIATAS A CYRILLIANITAS - NA ROZDRO�U EUROPEJSKIEJ TO�SAMO�CI
Kiedy my�limy o rozdro�u zwykle wyobra�amy je sobie jako miejsce rozchodzenia si� �cie�ek. Dot�d by� jeden dukt, kt�ry oto ulega rozwidleniu, prowadz�c w dwie r�ne strony. Wszelako samo rozdro�e jest punktem, gdzie jedno�� i wielo�� pozostaj� wci�� we wsp�lnocie, zawieraj�cej w sobie potencjalnie obie mo�liwo�ci: powr�t do jedno�ci i rozej�cie si� ku wielo�ci.
Przywo�uj�c poj�cia Latinitas i Cyrillianitas mam na my�li takie w�a�nie rozdro�e europejskiego ducha. Mo�na widzie� w nim zar�wno nie daj�cy si� przezwyci�y� dualizm cywilizacyjnych tradycji, jak i wsp�lnotow� jedno�� kultury i duchowego dziedzictwa Europy. W niniejszym artykule pragn� podda� analizie te dwie perspektywy w podej�ciu do kategorii Slavii, jako poj�cia i jako warto�ci. S�dz� bowiem, �e w problematyce tej zawiera si� istota europejskiego dylematu to�samo�ci, kt�ry najpe�niej ujawni� si� w�a�nie na obszarze S�owia�szczyzny. To tutaj przebiega linia graniczna, rozdzielaj�ca nie tylko Slavi� w niej samej na cz�� prawos�awn� i �aci�sk�, lecz tak�e limes dziel�cy ca�� Europ� na Wsch�d i Zach�d. Prowadzi to do stwierdzenia, �e w fenomenie s�owia�skiej podw�jnej identyfikacji zawiera si� tajemnica to�samo�ci Europy w og�le.
Rozwi�zanie tego dylematu zale�y w du�ej mierze od optyki, w kt�rej postrzegamy problem europejskiej jedno�ci. Ameryka�ski politolog Samuel P. Huntington w opublikowanej w 1996 r. ksi��ce The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order[1] stawia tez�, �e ani ideologia ani gospodarka nie b�d� w przysz�o�ci �r�d�em konflikt�w mi�dzynarodowych, staj� si� bowiem nimi r�nice kulturowe przes�dzaj�ce o to�samo�ci narod�w, a wywodz�ce si� w znacznej mierze z podzia��w religijnych. Pos�uguj�c si� tymi kryteriami wyr�nia siedem istniej�cych wsp�cze�nie cywilizacji: chi�sk�, japo�sk�, hinduistyczn�, latynoameryka�sk�, afryka�sk� oraz zachodni� i prawos�awn�. Wyr�niaj�c w geopolitycznej przestrzeni Europy dwie odr�bne tradycje cywilizacyjne, stawia je zarazem w konflikcie. Ukazuje zderzenia, kt�re nieuchronnie gro�� konfliktem niemo�liwym do przezwyci�enia na drodze mi�dzykulturowego dialogu. Jest to daleko id�ce uproszczenie, kt�re nie tylko zafa�szowuje rzeczywist� dialektyk� europejskiego ducha, lecz tak�e w swej projekcji zak�ada sprzeczno�ci, kt�re w istocie burz� europejskie marzenie o jedno�ci kontynentu.
U�omno�� tego modelu ujawnia si� zw�aszcza gdy pr�bujemy przypasowa� do niego S�owia�szczyzn�. W istocie Slavia znika wtedy jako wsp�lnotowa warto�� identyfikuj�cych si� w jej kr�gu narod�w. Podzielona wed�ug kryteri�w przynale�no�ci do �aci�skiego Zachodu i grecko-bizantyjskiego Wschodu S�owia�szczyzna jawi si� jako sfera niebytu, pozbawiona wszelkiego znaczenia i kulturowo ubezw�asnowolniona. Huntington, prezentuj�c sw� wizj� kolizji cywilizacji, w odniesieniu europejskiej historii wydaje si� wi�c pozostawa� w kr�gu stereotyp�w i nacjonalistycznych interpretacji dziej�w. Wynika to po cz�ci ze specyficznie ameryka�skiego widzenia spraw "starego kontynentu", po cz�ci za� z faktu i� pos�uguje si� on narz�dziami badawczymi w�a�ciwymi politologii, kt�re zawodz� na gruncie kulturoznawczym. Tymczasem problem dwu Slavii jest jednym z najcz�ciej ostatnio dyskutowanych w Europie zagadnie� zwi�zanych z to�samo�ci� cywilizacyjn�. Europejska perspektywa, si�gaj�c du�o g��biej w czasie, nie ogranicza si� li tylko do wydobywania kszta�t�w wsp�czesnej rzeczywisto�ci, lecz stara si� dociec prawdy znajduj�cej si� pod powierzchni� czasu tera�niejszego.
Rozwa�ania S. Graciottiego, R. Picchio, N. I. To�stoja, czy W. Zivova i J. Axera id� w kierunku pr�b zdefiniowania s�owia�skiej odr�bno�ci w jej dwoistej tradycji kulturowej, zakorzenionej wszelako w universum chrze�cija�skiej kultury i wsp�lnocie los�w. Nie s� to wi�c zagadnienia czysto akademickie, dyskusje nad kwestiami poj�ciowymi, lecz poszukiwanie wa�nych kategorii aksjologicznych. Dociekania terminologiczne nad trafno�ci� zastosowania poj�� kategoryzuj�cych s� tu zarazem pr�bami zdefiniowania paradygmat�w cywilizacyjnych, kt�re kszta�towa�y i nadal kszta�tuj� europejsk� �wiadomo��.
Dotychczasowy wysi�ek interpretacyjny uczonych anga�uj�cych si� w dyskusje nad problemem dw�ch Slavii skierowany by� g��wnie na wykazanie ich genetycznego i typologicznego po��czenia z europejskim Wschodem i Zachodem. R�ne by�y przy tym podstawy tych dwoistych kategoryzacji. N. I. To�stoj, pos�uguj�cy si� w swych pracach terminem greko-slavjanskij mir odwo�ywa� si� do ko�cielnego, politycznego i kulturowego wymiaru S�owia�szczyzny wschodniej. W tej perspektywie trudno jednak przyporz�dkowa� owemu poj�ciu antonimicznie zbudowany termin �wiat �aci�sko-s�owia�ski, gdy� zgo�a odmienna by�a jego natura. Jak trafnie zauwa�a S. Graciotti: "Grecko�� wschodniej Slavii ma inny charakter ni� �aci�sko�� Slavii zachodniej: ta jest �aci�ska tak�e w j�zyku, tamta jest grecka w modelach kultury"[2].
W ostatnich latach najbardziej rozpowszechni�y si� kategorie poj�ciowe Slavia Latina i Slavia Orthodoxa. Wprowadzaj�c je, a tak�e pos�uguj�c si� okre�leniami Slavia Romana / Slavia Orthodoxa Ricardo Picchio opar� si� na wyznaniowej interpretacji historii. Pomimo i� w pewnych aspektach trafnie opisuj� one rzeczywisto��, to jednak w�a�nie przez swe konfesyjne zogniskowanie zamazuj� pewne istotne szczeg�y obrazu. Polemizuj�c z Picchiem, Graciotti wskazuje wi�c na nieadekwatno�� tych kategorii, zw�aszcza w odniesieniu do prawos�awia, kt�re: "nie mo�e by� bez wi�kszych zastrze�e� uto�samione z charakterem w�a�ciwym [...] Slavii wschodniej"[3]. Wynika to z faktu, �e, jak twierdzi Zivov, spotkanie S�owian z chrze�cija�stwem nast�pi�o przed okresem wielkiej schizmy, kt�ra poj�ciu "prawos�awny" nada�a charakter dystynktywno-opozycyjny wobec okre�lenia "katolicki", czy "rzymski" lub "�aci�ski".
Sante Graciotti zaproponowa� wobec tej s�abo�ci propozycji Picchia terminy Slavia zachodnia i Slavia wschodnia, jego zdaniem najpe�niej charakteryzuj�ce fenomen duchowej dwoisto�ci s�owia�skiego �wiata. Kategorie te maj� du�y walor porz�dkuj�cy przestrze� kulturow� europejskiej cywilizacji, odznaczaj�c si� dodatkowo niekonfliktowo�ci� na gruncie opozycji konfesyjnych katolicyzmu i prawos�awia. Ich wad� jest brak ostro�ci p�l semantycznych poj�� dystynktywnych. U�ycie terminu Wsch�d i Zach�d w celu okre�lenia obszar�w kulturowych jest myl�ce i ma g��wnie geograficzny charakter. Wsch�d ma zreszt� bardziej rozleg�e odniesienia, obejmuj�ce tak�e obszary i kultury azjatyckie. Terminu Zach�d u�ywa si� z kolei powszechnie na okre�lenie tego, co nazywano niegdy� zachodnim chrze�cija�stwem, w kt�re tradycyjnie nie wpisywano kraj�w s�owia�skich. Pomimo wi�c sugestywnej argumentacji, jak� Graciotti przedstawi� w swym artykule Le due Slavie... dla wsparcia poj�� Slavia zachodnia i Slavia wschodnia, z powodu nadmiernej og�lno�ci s� one najbardziej abstrakcyjne ze wszystkich, a przez to mniej przydatne w swej modelowej funkcji.
Niezwykle interesuj�ca jest propozycja V. Zivova, kt�ry wyodr�bnia z pierwszego okresu chrystianizacji �wiata s�owia�skiego faz� cyrylometodejsk�. Pod��aj�c tym tropem, dla okre�lenia dawnego chrze�cija�stwa R. Marti zaproponowa� termin Slavia Cyrillo-Methodiana.[4] Jest to ze wszech miar trafna formu�a, oddaj�ca istot� tej fazy rozwoju s�owia�skiej duchowo�ci, w kt�rej elementy zachodnie i bizantyjskie nie by�y sobie przeciwstawne, lecz wchodzi�y w kulturowy dialog. Bracia So�u�scy nigdy wszak nie odrzucali wschodniej ani zachodniej tradycji Ko�cio�a, nie godz�c si�, by ich misja w�r�d S�owian sta�a si� przedmiotem rywalizacji o wp�ywy mi�dzy Rzymem i Konstantynopolem. Dzia�ali wy��cznie dla dobra ludu i kraju, do kt�rego zostali pos�ani. Wydaje si� zatem, �e poj�cia Slavia Christiana i Slavia Cyrillo-Methodiana mog�yby si� sta� dobrym punktem wyj�cia dla poszukiwania podobnie nacechowanych kategorii porz�dkuj�cych aksjologiczny wymiar s�owia�skiego �wiata tak�e w p�niejszych wiekach.
Rozdro�e, kt�re znajduje si� w tytule niniejszych rozwa�a�, jest kategori� tak�e warto�ciuj�c�. W swym pozytywnym nacechowaniu odnosi si� do tego, co uznajemy dzisiaj za wsp�lnotowe dziedzictwo Europy, kt�re bardziej zbli�a ni� rozdziela narodowe tradycje. Jan Pawe� II przypomina, �e "Prymat tego, co duchowe - w najszerszym sensie tego s�owa - stanowi zasad�, kt�rej ludy Europy nie mog� ignorowa� bez zadania gwa�tu w�asnej genezie historycznej".[5] Dla zrozumienia ekumenicznego sensu s�owia�skiego spotkania z chrze�cija�stwem niezb�dne jest wi�c poszukiwanie takich kategorii definiuj�cych, kt�re integralnie wi�za�yby ze sob� dwa poziomy tego do�wiadczenia - kulturowy i religijny. Stanowi to przes�ank� do poszukiwania takich poj��, kt�re wyodr�bnia�yby ca�� S�owia�szczyzn� jako wsp�lnot� i warto��. Tworzy ona pewien logos okre�laj�cy jej idea� oraz pewien ethos oznaczaj�cy kategori� bytowania, kt�ry przekszta�ca kultur� w celu przybli�ania jej do idea�u.
Poj�cie rozdro�a jako miejsca dokonywania si� wybor�w dr�g podsuwa wi�c perspektyw� ukazania b�d� wewn�trznego rozdwojenia s�owia�skiego �wiata, b�d� te� jego aksjologicznej jedno�ci. Ta druga perspektywa zbie�na jest z nauczaniem Jana Paw�a II, kt�ry w homilii wyg�oszonej w Gnie�nie w 1979 roku zwraca� szczeg�ln� uwag� na rol� j�zyka i s�owa w budowaniu s�owia�skiej wsp�lnoty. Papieskie przes�anie wskazywa�o, �e historia i kultura S�owian, na kt�r� sk�ada si� wsp�lnota j�zyka i chrze�cija�stwa, by�y czynnikiem wsp�tworz�cym dziejowe do�wiadczenie Europy. Wizja ta, bliska charyzmatowi Braci So�u�skich, zwraca si� ku rozumieniu to�samo�ci Slavii jako warto�ci zakorzenionej w cyrylometodia�skim do�wiadczeniu ekumenii. Wydobycie tego, co scala s�owia�ski �wiat w jego w�asnym duchowym bycie i co ��czy go z ca�� chrze�cija�sk� Europ� jest tu wa�niejsze od tego, co rozdwaja S�owia�szczyzn� w niej samej i co odr�nia j� od Zachodu.
Problem s�owia�skiej to�samo�ci wydaje si� szczeg�lnie aktualny dzisiaj, gdy Europa znajduje si� na rozdro�u swej historii, poddana dylematowi wyboru mi�dzy mo�liwo�ci� pozostania wielo�ci� ojczyzn w jedno�ci cywilizacyjnej wsp�lnoty lub administracyjn� jedno�ci� pozbawion� bogactwa swej historycznej r�norodno�ci. Staj�c na tym rozdro�u zadajemy sobie pytanie o warto�� s�owia�skiego do�wiadczenia. S�dz�, �e wychodz�c poza model przeciwstawianych sobie dw�ch Slavii, przynale��cych do dw�ch odr�bnych obrz�dk�w religijnych, mo�na zobaczy� pod powierzchni� �wie�ej daty nacjonalizm�w i historycznych stereotyp�w istot� jedno�ci, kt�ra nie jest wprawdzie to�samo�ci� cywilizacyjn�, lecz poprzez mi�dzykulturowy dialog tworzy wsp�lnot� pojmowan� jako cywilizacyjna warto��. Oddzielaj�c dywersyfikuj�ce okre�lenia typu "prawos�awna', "�aci�ska", "wschodnia", "zachodnia", "cyrylo-metodejjska" itp. od poj�cia Slavii i definiuj�c samodzielne kategorie Latinitas i Cyrillianitas uda�oby si� w nich by� mo�e zawrze� aksjologiczn� wizj� s�owia�skiej kultury jako pomostu i przestrzeni przenikania si� zachodniego i wschodniego kr�gu kultury europejskiej.
Poj�cie Latinitas od dawna funkcjonuje ju� w dyskursie naukowym i zosta�o zaakceptowane zar�wno przez slawist�w, jak i filolog�w klasycznych badaj�cych recepcj� �aciny w kulturze europejskiej. Przypomnijmy tu chocia�by artyku� R. Picchio Latinitas Slaviae Romanae, czy prac� Jerzego Axera "Latinitas" w historii i pamni�ci historycznej Europy �rodkowo-Wschodniej.[6] Pomimo tocz�cej si� od kilku lat dyskusji poj�cie to nie jest jednolicie definiowane i rozmaicie bywa rozumiane. Picchio uwa�a Latinitas przede wszystkim za dziedzictwo tradycji rzymskiej �wiadomie aktualizowane w kulturze europejskiej. Axer stara si� z kolei okre�li� specyfik� regionalnej s�owia�skiej Latinitatis w stosunku do zachodnioeuropejskiej tradycji. R�wnorz�dnie traktuje przy tym rzeczywisto�� dziejow� i pami�� historyczn�, b�d�c� sk�adnikiem specyficznej ideologii Latinitatis na obszarze S�owia�szczyzny. Podej�cie Axera jest niezwykle p�odne intelektualnie, otwieraj�c perspektywy badawcze, w kt�rych �acina traktowana jest jako j�zyk kultury i znak identyfikacji cywilizacyjnej.
Wychodz�c z tych za�o�e� mo�na pokusi� si� o potraktowanie Latinitas jako swego rodzaju modelu kulturowego, kszta�tuj�cego nie tylko rzeczywisto�� historyczn�, lecz tak�e �wiadomo�� przynale�no�ci do wsp�lnoty traktowanej jako warto�� sama w sobie. Znamienne jest bowiem, �e Latinitas nie pojawia si� jako termin w s�ownikach �aciny klasycznej, a notuj� j� s�owniki �aciny �redniowiecznej i ko�cielnej. Wynika to z faktu, �e w pierwotnym swym znaczeniu s�owo to oznacza "czyste wyra�enie �aci�skie, poprawn� mow� �aci�sk�"[7], a wi�c norm�, kt�ra wraz z oddalaniem si� od epoki klasycznej staje si� pewnym idea�em, kt�rego nale�y poszukiwa� jako warto�ci w zmienionym obliczu �wiata. Poj�cie to nabiera z czasem szerszego znaczenia, obejmuj�c tak�e literatur� �aci�sk� i prawo �aci�skie. Janusz Sondel w swym S�owniku �aci�sko-polskim dla prawnik�w i historyk�w[8] precyzuje np. to ostatnie rozumieienie Latinitatis, odnosz�c je do terminu u�ywanego w Kodeksie Justyniania dla okre�lenia stanowiska prawnego tzw. Latini Iuniani. Wskazuje to na mo�liwo�� rozszerzenia pola semantycznego Latinitatis na warto�ci, normy, instytucje i sposoby my�lenia, do kt�rych kolejne pokolenia danej spo�eczno�ci przywi�zuj� podstawowe znaczenie. Zmiana ta potwierdza tez�, �e kategoria �aci�sko�ci mo�e by� traktowana r�wnie� jako znak identyfikacji cywilizacyjnej, kulturowej i religijnej na gruncie j�zyka.
Poj�cie Cyrillianitas, w przeciwie�stwie do Latinitas, by�o dot�d nieobecne w dyskursie naukowym. Proponuj�c je pragn� zwr�ci� uwag� na pewne aspekty duchowego dziedzictwa kultur s�owia�skich, kt�re umyka�y dot�d badawczej refleksji. Wprowadzenie go do obiegu naukowego jest zatem konsekwencj� poszukiwania niekonfliktowych kategorii opisu europejskiej przestrzeni cywilizacyjnej. Cyrillianitas by�aby w tym kontek�cie kategori� paraleln� do Latinitas, cho� jej semantyka wyrasta z innych zgo�a korzeni i niekoniecznie jest ca�kiem zbie�na w swej warstwie pragmatycznej z wyeksplikowanym wy�ej poj�ciem �aci�sko�ci.
W swej etymologii Cyrillianitas nawi�zuje do terminu Slavia Cyrillo-Mathodiana Martiego, kt�ry, jak ju� wspomnieli�my, zaproponowa� go na okre�lenie najstarszej fazy s�owia�skiego chrze�cija�stwa sprzed okresu schizmy i ostatecznego rozej�cia si� dr�g Rzymu i Konstantynopola. Poj�cie Cyrillianitas nie odnosi�oby si� jednak li tylko do tego okresu, lecz obejmowa�oby swym zasi�giem tak�e zjawiska p�niejsze, definiuj�c logos i ethos kultury wyros�ej z duchowego zasiewu Braci So�u�skich. Zaakcentowanie w nim imienia Cyryla z pomini�ciem Metodego wynika nie tylko z ekonomii j�zyka i pragnienia dostosowania tego poj�cia do paralelnego Latinitas. Cyrillianitas koncentruje tak�e uwag� na roli s�owia�skich alfabet�w: stworzonej przez Cyryla g�agolicy i nazwanej jego imieniem cyrylicy, kt�re by�y znakami identyfikacji ca�ego cyrylometodia�skiego kr�gu kulturowego. Podobnie jak Latinitas, tak�e Cyrillianitas zawiera wi�c w sobie odniesienia do pi�miennictwa i j�zyka, kt�rego wzorcow� posta� stworzyli Bracia So�u�scy. Poprzez tworzenie na tym gruncie wsp�lnoty kulturowej ze wszystkimi jej instytucjami i atrybutami, Cyrillianitas opisuje r�wnie� pewn� cywilizacj�, kt�ra wed�ug Braudela jest "przestrzeni�, obszarem kulturowym, zbiorem kulturowych cech i zjawisk".[9]
Tak zdefiniowane kategorie Cyrillianitas i Latinitas pozwalaj� wyodr�bni� pewne konkretne przestrzenie kulturowe, ukszta�towane przez odniesienie do wsp�lnoty j�zykowej, ju� to cerkiewno-s�owia�skiej, ju� to �aci�skiej. W obu wypadkach owe j�zyki, stanowi�c linquae sacrae, by�y swego rodzaju moleku�ami, wok� kt�rych wykrystalizowa� si� - �e u�yj� tu okre�lenia Durkheima i Maussa - "rodzaj moralnego �rodowiska skupiaj�cego pewn� liczb� narod�w, gdzie ka�da z narodowych kultur jest tylko szczeg�ln� form� ca�o�ci".[10] W tej perspektywie Latinitas i Cyrillianitas okre�lane s� nie tylko przez swe wzajemne odniesienia, lecz tak�e poprzez odnoszenie si� do nich poszczeg�lnych kultur narodowych. Stwarza to mo�liwo�� �ledzenia w czasie i przestrzeni cyrylia�skiej i �aci�skiej wsp�lnoty ducha - z jednej strony przekraczaj�cej religijno-ko�cielne granice prawos�awia i katolicyzmu, z drugiej za� kszta�tuj�cej specyficzn� odr�bno�� poszczeg�lnych kultur lokalnych.
Metafora rozdro�a prowadzi nas w do ponownego u�wiadomienia sobie sensu dwoisto�ci cywilizacyjnej jedno�ci i jedno�ci w kulturowej wielo�ci S�owia�szczyzny. Musimy wi�c nie tylko odnale�� zbie�no�� obu duchowych tradycji Europy, lecz tak�e wskaza� ich przenikanie, kt�re nie zatraca wszelako wzajemnej oboczno�ci �cie�ek rozwoju. Istnienie cywilizacyjnej wsp�lnoty uformowanej przez Latinitas jest bardziej oczywiste ni� trwanie duchowych wi�zi wytworzonych przez Cyrillianitas. Wynika to z faktu, �e inna by�a funkcja �aciny w kr�gu jej kulturowego oddzia�ywania w stosunku do roli j�zyka staro- cerkiewno- s�owia�skiego w obr�bie oddzia�ywania Cyrillianitas. �acina nie by�a wszak tylko j�zykiem ko�cio�a i literatury, lecz ju� od �redniowiecza rozbrzmiewa�a w salach wyk�adowych, s�dach, by�a u�ywana w dyplomacji i kontaktach mi�dzynarodowych, tworz�c �wieck� wsp�lnot� �ycia codziennego. Znajomo�� j�zyka Rzymian umo�liwia�a tak�e bezpo�redni dost�p do dziedzictwa antycznego, kt�re - przeniesione przez �redniowiecze - w dobie renesansu zosta�o zreinterpretowane w duchu nowo�ytnym.
Fenomen wsp�lnoty kultury humanistycznej sta� si� w okresie odrodzenia pot�n� si�� integruj�c� ludzi w skali ca�ego kontynentu. Rewolucja humanistyczna wytwarza�a wsp�lnot� elit ludzi wykszta�conych, kt�ra od �redniowiecznych klerk�w r�ni�a si� innym stosunkiem do �aciny. Dla humanist�w j�zyki �aci�ski i grecki by�y najdoskonalszym przejawem ludzkiego ducha - nie tylko skarbnic� pami�ci, lecz tak�e modelem obyczaj�w i cn�t, uzupe�niaj�c w tym nauczanie ko�cio�a. Wed�ug ludzi renesansu dzie�a antycznych pisarzy zachowa�y bowiem w czystej i niezmienionej postaci najwy�sz� prawd� o �wiecie i cz�owieku.[11] Powsta�a na tym gruncie humanistyczna wsp�lnota ducha i my�li wykszta�conych elit rozci�ga�a si� na prze�omie wieku XVI i XVII od Sztokholmu po Dubrownik i od Lizbony po Kij�w, wchodz�c w zwi�zki z lokalnymi tradycjami nacji roma�skich, germa�skich, s�owia�skich, ba�tyckich i ugrofi�skich. W nast�pnych wiekach losy tej humanistycznej Latinitatis zale�ne by�y od specyfiki rozwoju poszczeg�lnych kultur narodowych, odbijaj�c w sobie tendencje zar�wno integruj�ce, jak i dezintegruj�ce Europ�. Wiadomo przecie�, �e kultura humanistyczna w zasadniczy spos�b przyczyni�a si� do rozwoju j�zyk�w rodzimych i do powstania literatur narodowych. Proces ten przyspieszy� nowo�ytne r�nicowanie si� i regionalizacj� przestrzeni kulturowej Latinitatis.
Wsp�lnota kulturowa Cyrillianitatis ukszta�towa�a si� na zgo�a innych zasadach. Graciotti trafnie zauwa�a, �e "j�zyk cerkiewno-s�owia�ski, nawet je�li nie jest symbolem kultury ca�ego �wiata , stanowi z pewno�ci� jego cz�� najbardziej znacz�c� i jest w ka�dym razie elementem wsp�lnym i jednocz�cym".[12] Jako czynnik wsp�lny i jednocz�cy j�zyk staro-cerkiewno-s�owia�ski wraz z obu jego alfabetami, stworzony zosta� g��wnie na potrzeby ko�cio�a i religii. Chocia� powsta�a w nim bogata literatura cerkiewna i u�ywany by� w kancelariach w�adc�w, to jednak �wiecki zasi�g jego u�ycia by� ograniczony. Stworzony przez Braci So�u�skich j�zyk, mimo i� powsta� w celu prze�o�enia na mow� s�owia�sk� greckiej Biblii i innych spisanych w grece tekst�w religijnych i �wieckich, to przecie� nie sta� si� nosicielem my�li antycznej na podobie�stwo �aciny. Dzia�o si� tak zapewne dlatego, �e kultury poszczeg�lnych s�owia�skich nacji konsolidowa�y si� w du�ej mierze w opozycji do Bizancjum.
W przeciwie�stwie do �aciny j�zyk staro-cerkiewno-s�owia�ski nie do�wiadczy� te� oczyszczaj�cej metamorfozy pod wp�ywem pr�d�w renesansu. O ile wi�c humani�ci dokonali rekonstrukcji �aciny w jej klasycznej formie, o tyle staro-cerkiewno-s�owia�ski z czasem coraz bardziej nasyca� si� elementami j�zyk�w ludowych rozbrzmiewaj�cych w r�nych cz�ciach S�owia�szczyzny. Pr�by rafinacji cerkiewszczyzny - takie jak XIV-wieczna reforma tyrnowskiego patriarchy Eutymiusza - nie przynios�y oczekiwanych rezultat�w, st�d dzi� m�wimy raczej o jej r�nych redakcjach lokalnych (np. redakcji ruskiej, czy serbskiej). Cho� w nieco inny spos�b ni� �acina, j�zyk staro-cerkiewno-s�owia�ski tak�e przyczyni� si� wi�c do dywersyfikacji przestrzeni kulturowej Cyrillianitatis, prowadz�c do jej dezintegracji.
Tak okre�lone kategorie Latinitas i Cyrillianitas pozwalaj� unikn�� zdeformowanej perspektywy, kt�r� narzucaj� okre�lenia akcentuj�ce jedynie wybrane determinaty kultury - konfesyjne, etniczne, czy instytucjonalne. Je�li bowiem, w my�l powy�szych rozwa�a�, wsp�lnot� duchow� wytwarzan� w kr�gu oddzia�ywania �aciny i staro-cerkiewno-s�owia�skiego uznamy za warto�ci aksjologiczne, to dostrze�emy nie tylko ich chrze�cija�sk� jedno�� przekraczaj�c� obszary katolicyzmu i prawos�awia, Slavii zachodniej i wschodniej, lecz tak�e zauwa�ymy w tej jedno�ci r�norodno�� lokalnych tradycji (Latinitatis polskiej, czeskiej, chorwackiej itd. oraz Cyrillianitatis ruskiej, bu�garskiej, serbskiej itd.). W tym sensie w okre�leniach Latinitas i Cyrillianitas objawia si� zasadnicza to�samo�� cywilizacji europejskiej w jej wewn�trznym uporz�dkowaniu, kt�re nie jest pluralizmem, a wi�c chaosem lokalnych tradycji, lecz dualizmem dw�ch dusz o�ywiaj�cych wielo�� odr�bnych kultur narodowych.
Na rozdro�u to�samo�ci, mi�dzy cywilizacyjn� jedno�ci� Europy i kulturow� wielo�ci� dziedzictwa jej narod�w, kategorie Latinitas i Cyrillianitas tworz� now� perspektyw� widzenia dw�ch Slavii. Wizja ta pozwala odej�� zar�wno od konfrontacyjnych nacechowa� takich okre�le� jak Slavia Latina i Slavia Orthodoxa, wyolbrzymiaj�cych rywalizacj� mi�dzy zachodnim i wschodnim kr�giem cywilizacyjnym, jak i unikn�� traktowania obu wsp�lnot w ich wewn�trznym zr�nicowaniu jako prostych relacji wzajemnych stosunk�w centrum i peryferii. Narysowana wed�ug tak pomy�lanej siatki mapa, ilustruj�ca proces formowania si� i trwania wsp�lnot Latinitas i Cyrillianitas nie b�dzie wi�c jedynie dwubarwna, z ostro zaznaczonymi granicami obu obszar�w i co najwy�ej zmienn� intensywno�ci� barw, najbardziej nasyconych w centrum i bledn�cym ku peryferiom. Nale�y raczej u�y� przy jej sporz�dzaniu kolor�w podstawowych, oznaczaj�cych lokalne tradycje, oraz barw pochodnych w miejscach przenikania si� Latinitas i Cyrillianitas.
Koncepcja takiego pojmowania cywilizacyjnej wielo�ci Europy pozwala dostrzec na obszarze S�owia�szczyzny zjawiska zar�wno wsp�lne dla ca�ego Zachodu lub Wschodu, jak i specyficzne, wynikaj�ce z wchodzenia tu tradycji �aci�skiej w skomplikowane zwi�zki z dziedzictwem cyrylia�skim i na odwr�t - tradycji cyrylia�skiej z kultur� �aci�sk�. Jest to szczeg�lnie widoczne gdy prze�ledzimy wsp�obecno�� w tej przestrzeni wsp�lnot pi�miennych elit pos�uguj�cych si� alfabetem �aci�skim oraz pismem g�agolickim i cyrylic�. Zwa�ywszy na znaczenie alfabet�w w formowaniu si� kr�g�w Latinitas i Cyrillianitas, nieci�g�o�� wyst�powania w przestrzeni zachodniego i wschodniego chrze�cija�stwa jednego tylko typu pisma wskazuje tu na obecno�� swoistego dialogu mi�dzykulturowego.
Przyk�adowo, recepcja �aci�skiego alfabetu, jaka dokona�a si� na ziemiach polskich po przyj�ciu przez Mieszka I chrztu w obrz�dku zachodnim nie przekre�li�a podejmowania pr�b przyswojenia w Gnie�nie tak�e cyrylicy. Na dwadzie�cia kilka znanych egzemplarzy monet bitych przez Boles�awa Chrobrego oko�o dziesi�ciu nosi w�a�nie cyrylickie inskrypcje. Jako jedyne we wczesno�redniowiecznej Polsce przekaza�y one nie zniekszta�cony zapis Boles�awowego imienia. Z p�niejszych czas�w mamy udokumentowan� obecno�� na ziemiach polskich tak�e g�agolicy. W 1380 r. ksi��� �l�ski Konrad II ufundowa� g�agolicki klasztor w Ole�nicy, a dziesi�� lat p�niej kr�lowa Jadwiga i W�adys�aw Jagie��o za�o�yli podobny klasztor pod wezwaniem �w. Krzy�a w Krakowie. Jeszcze trwalsza okaza�a si� obecno�� g�agolicy nad Adriatykiem. Jako narodowe pismo chorwackie przetrwa�a tam do po�owy XIX w, a jako pismo liturgiczne diecezji przymorskich na Istrii i Krku - do II po�owy wieku XX.
Przekraczanie granic kulturowych dokonywa�o si� zreszt� w przestrzeni Cyrillianitas i Latinitas nie tylko poprzez wsp�obecno�� g�agolicy, cyrylicy i alfabetu �aci�skiego, lecz tak�e w sferze religijnej i kulturowej. Jest to szczeg�lnie widoczne na wschodnich obszarach dawnej Rzeczypospolitej. Wiek XIV i XV by� w Europie okresem utrwalania si� wi�zi poszczeg�lnych kraj�w z zachodnim b�d� wschodnim kr�giem chrze�cija�stwa. W chrze�cija�stwie wschodnim (Ru�, Ba�kany) nast�pi�o wyra�ne zacie�nienie wewn�trznych zwi�zk�w Cerkwi prawos�awnej z pa�stwem. W krajach Zachodu natomiast dosz�o do rozdzia�u w�adzy duchownej i �wieckiej, a nast�pnie do skrystalizowania si� w�asnej to�samo�ci, opartej na poczuciu wsp�lnoty kultury �aci�skiej. Na tle tych przemian Rzeczpospolita zdawa�a si� i�� odmienn� drog�.
Prowadz�c mocarstwow� polityk� Polska, d��y�a w tym czasie do stworzenia pa�stwa, wewn�trz kt�rego wsp�obecne by�y rozmaite obrz�dki religijne i kultury. Przy��czenie przez Kazimierza Wielkiego Rusi Czerwonej oraz unia personalna z Litw� na prze�omie 1385/1386 roku doprowadzi�y do gruntownego przekszta�cenia stosunk�w narodowo�ciowych i wyznaniowych. Obok katolik�w - Polak�w i neofit�w Litwin�w, w miastach za� Niemc�w, drug� pod wzgl�dem liczebno�ci grup� ludno�ci stanowili teraz prawos�awni Rusini, w�r�d kt�rych zaczyna�y kszta�towa� si� nacje ukrai�ska i bia�oruska. Dla utrzymania tej zdumiewaj�cej mozaiki r�nych tradycji konieczne sta�o si� wypracowanie regu� wsp�ycia spo�ecznego opartych na zasadach tolerancji religijnej. Na ich gruncie Cyrillianitas wzbogaci�a si� na ziemiach Rzeczypospolitej o ekumeniczne do�wiadczenie unii brzeskiej z 1596 r. Chocia� cz�ciowa latynizacja obj�a z czasem w Ko�ciele unickim liturgi�, obrz�dy, instytucje i struktury organizacyjne, a nawet nazewnictwo, to przecie� duchowo�� unicka pozosta�a cyrylia�ska.
Cyrillianitas pojmowana jako wsp�lnotowa warto�� przekracza�a tak�e granice etniczne S�owia�szczyzny. Na g�rze Athos sta�a si� istotnym sk�adnikiem monastycznej tradycji Ko�cio�a wschodniego, stanowi�c duchow� osnow� wzniesionych tam klasztor�w s�owia�skich: rosyjskiego pod wezwaniem �w. Pantelejmona, serbskiego Chilandaru i bu�garskiego Zografu. Odr�bno�� s�owia�skiej tradycji, zaznaczaj�ca si� w tym miejscu co najmniej od wieku X, natrafia�a jednak na op�r ortodoksji greckiej, niech�tnej cyrylia�skiej specyfice. Tak�e i dzisiaj w�adze greckie stosuj� r�ne utrudnienia wobec prawos�awnych pielgrzym�w z kraj�w s�owia�skich oraz uzale�niaj� przyjmowanie nowicjuszy z Serbii, Rosji i Bu�garii od zgody ekumenicznego patriarchatu w Istambule, kt�ra nie jest wymagana w przypadku Grek�w. Spory tego rodzaju dowodz�, i� b��dne jest uto�samianie ortodoksji z Cyrillianitas, a tym bardziej niew�a�ciwe postrzeganie problematyki cyrylia�skiej w kategoriach li tylko Slaviae Latinae i Slaviae Orthodoxae. Wszak tak�e na ziemiach rumu�skich Cyrillianitas przekroczy�a etniczn� granic� S�owia�szczyzny. Na obszarach Wo�oszczyzny i Mo�dawii a� do XVII w. cerkiewszczyzna i cyrylica funkcjonowa�y jako j�zyk i alfabet kancelarii ksi���cych. Pokrewne zjawisko obserwujemy na Litwie , gdzie w okresie XIV-XVII w. oficjalnym j�zykiem Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego by� dialekt zachodnioruski, zatem w cyrylicy zosta�y napisane najwa�niejsze dzie�a okre�laj�ce polityczny i prawny status pa�stwa: Latopis Wielkiego ksi�stwa Litewskiego i �mudzkiego, Metryka Litewska i Statuty Litewskie.
Obecno�� w�tku cyrylia�skiego w �aci�skiej osnowie Zachodu wskazuje na warto�� wsp�lnoty duchowej, wytwarzaj�cej jedno�� nieci�g�� w przestrzeni, zasadzaj�c� si� na to�samo�ci kulturowej zakorzenionej w j�zyku i s�owie. Czy mo�na w podobny spos�b ukaza� przenikanie tradycji Latinitas w kulturowy obszar Cyrillianitas? Wszak korzenie �aci�skiej wsp�lnoty Zachodu, jak wskazali�my wy�ej, by�y zgo�a inne ni� natura s�owia�skiego chrze�cija�stwa. Duchowa przestrze� Latinitas, cho� to�sama w swym wymiarze aksjologicznym, pozostawa�a niejednolita w sferze kontakt�w z Cyrillianitas. Na poszczeg�lnych obszarach geograficznych Europy Latinitas w r�ny spos�b wchodzi�a w zwi�zki z kultur� kr�gu cyrylia�skiego. Zasadniczo r�ni�y si� ich wzajemne relacje na ziemiach Europy �rodkowej i Wschodniej od zwi�zk�w wytwarzaj�cych si� na Ba�kanach.
Na obszarach Europy �rodkowej i Wschodniej Latinitas - jak zauwa�a Jerzy Axer - "staj�c si�, w r�nym stopniu i rytmie, cz�stk� to�samo�ci narod�w tego regionu, stawa�a si� zarazem czynnikiem nieci�g�o�ci raczej ni� ci�g�o�ci".[13] Na Zachodzie humanistyczna �acina, cho� przyczynia�a si� - jak zosta�o wspomniane wy�ej - do rozwoju kultur narodowych, staj�c si� tym samym czynnikiem defragmentacji wsp�lnoty, to jednak nie prowadzi�a do budowania mur�w granicznych zwr�conych przeciwko s�siadom. W Europie �rodkowej i Wschodniej natomiast Latinitas traktowana by�a jako znak odr�bno�ci, ugruntowuj�cej cywilizacyjn� to�samo�� przez odniesienie do idei antemurale christianitatis.
Chocia� poj�cie "przedmurza" narodzi�o si� w nast�pstwie zagro�enia wsp�lnoty chrze�ciaj�skiej przez pot�g� muzu�ma�sk�, to jednak w XV-XVII w. zwraca�o si� ono w �wiadomo�ci �aci�skiego Zachodu tak�e, jak zauwa�a J. Tazbir, przeciwko wyznawcom prawos�awia.[14] Ju� Zygmunt August podkre�la�, �e Polska nie "jednego Turka ma za nieprzyjaciela ale wiele inszych gentes ferocissimos [...] i jest jako propugnaculum interioris Europae".[15] Poj�cie antemurale christianitatis odnoszono zreszt� w r�nym czasie nie tylko do Rzeczypospolitej, ale tak�e do W�gier, Austrii i Wenecji, a wi�c pa�stw pozostaj�cych w kr�gu Latinitatis. "Nawet je�li pewne elementy kultury �aci�skiej - pisze J. Axer - si�ga�y wi�c du�o dalej na wsch�d ni� granice Rzeczypospolitej, a� tam gdzie wznosz� si� mury Trzeciego Rzymu, Moskwy, to w poj�ciu walcz�cych nacji �acina by�a tylko po jednej - polskiej stronie".[16] Na Ukrainie wywo�a�o to stan kulturowego rozdwojenia mi�dzy ludem i szlacht�. Halicko-ruska szlachta, na r�wni z polsk�, wywodzi�a swe pochodzenie od staro�ytnych Sarmat�w, jednak�e na Ukrainie dosz�o do uto�samienia mitycznej Sarmacji z konkretn� krain� - Rusi�. W �aci�skim poemacie Jana D�browskiego Camoenae Borysthenides z 1620 r. Geniusz Dniepru, opowiadaj�c historie Rusin�w, przedstawi� si� czytelnikom s�owami: "Panuj� nad obszarem w�d, kt�re zamieszkiwa� wojowniczy Sarmata".[17]
W tym czasie �acina obecna jest tak�e w kancelarii hetman�w zaporoskich, gdzie by�a jedynie narz�dziem kontakt�w mi�dzynarodowych i korespondencji dyplomatycznej. Nie mo�na wi�c jej traktowa� jako znako identyfikacji z zachodnim kr�giem cywilizacyjnym. Znajomo�� "lackiej" �aciny w�r�d starszyzny kozackiej nie powinna jednak dziwi�, zwa�ywszy na ich edukacj� w kolegiach Societatis Iesu, kt�re funkcjonowa�y w�wczas na wschodnich kresach Rzeczypospolitej. Pomimo wszystko by�by wi�c to dow�d na istnienie mi�dzykulturowego dialogu ponad konfesyjnymi i etnicznymi podzia�ami.
Zgo�a inna by�a, jak si� wydaje, sytuacja na Ba�kanach, gdzie pans�owia�ska, panchrze�cija�ska i paneuropejska idea Braci So�u�skich, zapu�ciwszy g��boko korzenie, sta�a si� znakiem identyfikacji zamieszkuj�cych te tereny s�owia�skich nacji. Ten archetypiczny charakter cyrylia�skiej duchowo�ci sprzyja� samookre�laniu si� kultur lokalnych nie w konfrontacji z Latinitas, lecz w ugruntowywaniu swej to�samo�ci (i je�li ju� w opozycji do kogo� i czego�, to raczej do Bizancjum i Grek�w). Obecno�� korzeni �aci�skich na Ba�kanach, si�gaj�cych istnienia na tym obszarze w�adzy Imperium Rzymskiego, nie pozosta�a bez wp�ywu na kultur� S�owian przyby�ych na te tereny ju� po upadku zachodniego cesarstwa. Przyk�adem mo�e by� leksyka bu�garska dotycz�ca zwi�zk�w rodowych - w wyrazach kum, kuma pobrzmiewa echo �aci�skiego compater, commater, a brat matki, lub w og�le rodzina ze strony matki w wielu regionach okre�lani bywaj� jako avankulat, co ma zwi�zek z �ac. avunculus.
Nie jest te� prawd� - co sugeruje Graciotti - jakoby w okresie przed dominacj� ottoma�sk� w Bu�garii brak by�o oznak otwarcia na kr�g Latinitatis.[18] Na podstawie niekt�rych cerkiewnych dzie� z ko�ca X i pocz�tk�w XI w. mo�na bowiem wnioskowa�, �e car Samuel (997-1014) koron� otrzyma� nie z Konstantynopola, lecz z Rzymu. Potwierdzeniem tego jest list list cara Ka�ojana (1197-1207), w kt�rym pisze on do papie�a Innocentego III, �e wed�ug posiadanych przeze� latopis�w jego poprzednicy: Symeon, Piotr i Samuel, koronowali si� za zgod� papie�y.[19] Tak�e w XIX w. to�samo�� Bu�gar�w nie potwierdza�a si� w akcentowaniu ich zwi�zku z prawos�awiem greckim, lecz przeciwnie - walka o ustanowienie bu�garskiego egzarchatu prowadzona by�a pod has�em wyzwolenia z fanariockiej niewoli greckiego patriarchatu.
Przyk�ady te pokazuj�, �e na Ba�kanach mo�liwa by�a swobodniejsza ni� w Europie �rodkowej i Wschodniej dyfuzja Latinitatis na obszary kultury cyrylia�skiej. Jeszcze wyra�niejszym potwierdzeniem tego jest przekraczanie granic stricte wyznaniowych, o czym �wiadczy fenomen bu�garskich paulicjan. Jako cz�onkowie sekty manichejskiej, przesiedleni we wczesnym �redniowieczu na tereny Bu�garii, znale�li si� z czasem w kr�gu oddzia�ywania Latinitas, w XVII w. tworz�c katolick� enklaw� po�r�d prawos�awnego otoczenia. W swoim pi�miennictwie pos�ugiwali si� oni j�zykiem �aci�skim lub s�owia�skim narzeczem nazywanym przez nich samych nostra linqua, stanowiacym mieszanin� bu�garszczyzny ludowej, j�zyka chorwackiego, dialekt�w bo�niackich oraz �aciny. Wkorzystywali nawet alfabet �aci�ski, pr�buj�c zaadaptowa� go dla potrzeb zapisu swego narzecza.
Podobne zjawisko otwarcia na kr�g Latinitas obserwujemy r�wnie� w Serbii, kt�rej kultur� do pewnego momentu mo�na wr�cz mo�na nazwa� "duchowo�ci� na rozdro�u". Jedna z tych dr�g, wychodz�ca z Raszki, prowadzi�a ku Bizancjum, druga, z Duklji i Zety, kierowa�a si� ku �wiatu �aci�skiemu wraz z diecezjami katolickimi Baru, Kotoru i Trebinja. W XVII w. doprowadzi�a ona do aktu zjednoczenia patriarchatu Pecia ze Stolic� Apostolsk�. Dobre kontakty Serb�w z Rzymem sko�czy�y si� dopiero pod panowaniem Habsburg�w, gdy w stosunkach mi�dzy kr�giem Latinitas i Cyrillianitas dominuj�c� rol� zacz�y odgrywa� kwestie stricte polityczne. Zjawisko ostrego przeciwstawiania katolicyzmu prawos�awnemu �wiatu jest wi�c na tym obszarze stosunkowo �wie�ej daty i nie powinno przes�ania� tocz�cego si� tu od wiek�w mi�dzykulturowego dialogu.
Wydaje si�, �e polityczna perspektywa w analizowaniu zjawisk zakorzenionych w kulturowych archetypach jest wi�c g��boko fa�szywa. Szczeg�lnie wida� to na przyk�adzie Rosji, gdzie triumf prawos�awia w ko�cu XV i w XVI w. nast�pi� dok�adnie w momencie, kiedy sta�o si� ono narz�dziem polityki Iwana Gro�nego i jego nast�pc�w (idea "trzeciego Rzymu"). Podobnie, fizyczna blisko�� �wiata katolickiego, poczynaj�c od XVIII w. doprowadzi�a w Serbii do stworzenia nowej �wiadomo�ci prawos�awnej, kt�ra, odkrywaj�c w Rosji wielk� ojczyzn� duchow�, okre�li�a si� w politycznej opozycji do Latinitas Zachodu. Dlatego wa�ne jest by, poszukuj�c formu� historiozoficznych opisuj�cych realia kulturowe, odwo�ywa� si� raczej do aksjologicznie pojmowanych kategorii wsp�lnotowych, ni� okre�le� delimituj�cych z obszaru politycznie nacechowanego profanum.
Zaproponowane tu kategorie Latinitas i Cyrillianitas nie staraj� si� obj�� etykiet� ca�ego �wiata europejskiej duchowo�ci, wype�niaj�cej przestrze� wschodniej i zachodniej tradycji. �adna zreszt� tego rodzaju formu�a w swym modelowych charakterze nie jest w stanie wyczerpa� bogactwa rzeczywisto�ci historycznej. Rozszerzaj�c jednak oddzia�ywanie wsp�lnotowego archetypu chrze�cija�stwa, na ca�o�� kultury europejskiej bez dzielenia jej na cz�ci, dostrze�emy szczeg�ln� przestrze� dialogu wpisan� w ethos i logos S�owia�szczyzny. Jan Pawe� II, wspominaj�c dzie�o Braci So�u�skich, powiada: "Dla nas, ludzi wsp�czesnych, ich apostolat ma [...] wymow� wezwania ekumenicznego: wezwania do odbudowy, w pokoju pojednania, tej jedno�ci, kt�ra po czasach Cyryla i Metodego zosta�a powa�nie naruszona; w pierwszym rz�dzie jedno�ci mi�dzy Wschodem a Zachodem" (Slavorum Apostoli, 13).

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Wyd. pol. Samuel P. Huntington, Zderzenie cywilizacji i nowy kszta�t �adu �wiatowego, prze�. H. Jankowska, Warszawa 2000.

[2] S. Graciotti, Le due Slavie: Problemi di terminologia e problemi di idee, "Ricerche Slavistiche" vol. XLV - 1998, s. 11. streszczenia polskiego.

[3] ibidem, s. 8

[4] R. Marti, "Slavia orthodoxa" als literatur- undsrachkritischer Begriff, [w:] Studia slavico-byzantina et mediaevalia europensia, I, In memoriam Ivan Dujcev, Sofia 1989, s. 193-200.

[5] L'Osservatore Romano, 3.12.1990.

[6] R. Picchio, Latinitas Slaviae Romanae, [w:] Mi�dzy Slavia Latina i Slavia Orthodoxa, pod red. J. Axera, "�acina w Polsce, z. 1-2, Warszawa 1995, s. 11-18. Por. tak�e A. W. Miko�ajczak, Latinitas polska w uniwersum kultury europejskiej, [w:] Poszukiwanie Europy. Zjazd Gnie�nie�ski a idea zjednoczonej Europy ,pod red. A. W. Miko�ajczaka i L Mrozewicza,"Studia Europaea", vol. 1, Pozna� 2000, s. 27-36.

[7] Por. S�ownik �aciny �redniowiecznej w Polsce, pod red. M. Plezi, t. V, z. 8 (42), Wroc�aw 1982, s. 1275.

[8] J. Sondel, S�ownik �aci�sko-polski dla prawnik�w i historyk�w, Krak�w 1997

[9] F. Braudel, Historia i trwanie, prze�. B. Geremek, Warszawa 1971, s. 296.

[10] E. Durkheim, M. Mauss, Note on the Nation of civilization, "Social Research", 38 (1971), s. 811.

[11] Por. A W. Miko�ajczak, �acina w kulturze polskiej, Wroc�aw 1998, s. 136.

[12] S. Graciotti, op. cit., s. 9.

[13] J. Axer, Latinitas w historii i pami�ci historycznej Europy �rodkowo-Wschodniej, [w:] Mi�dzy Slavia Latina i Slavia Orthodoxa, pod red. J. Axera, "�acina w Polsce" z. 1-2, Warszawa 1995, s. 85.

[14] J. Tazbir, Rzeczpospolita i �wiat. Studia z dziej�w kultury XVII w., Wroc�aw 1971, s.64.

[15] Cyt. za: J. Tzbir, ibidem, s. 64.

[16] J. Axer, op. cit., s.86-87.

[17] A. W. Miko�ajczak, op. cit., s. 224.

[18] S. Graciotti, op. cit., s. 4-5.

[19] Szerzej na ten temat w: J. Andreev, M. Lalkov, Balgarskite hanove i care, Weliko Tarnovo 1996, s. 121-128.

Prof. dr hab. Aleksander W. Miko�ajczak (Pozna�)